Projekt Chłop 2021-04-17

“Drugi wykrój kaptura o dwóch głowach - z "Powtórnej renowacji". Wydaje się jednak że niekoniecznie jest to ubiór chłopski. Ciężko orzec czy był spinany, na przedzie, czy był w formie "kangurki" tak jak go zrekonstruowałem. Kaptur założony na lamkę”

https://www.facebook.com/ProjektChlop/posts/pfbid02cCUcVZMekAunPMMUQfu8ejRgsboKPtqn22M97wj3PeLrWMJswygV6VCeh1jmua1Vl

 I kontrowersja:

 I tak też uczyniłem będąc świadomym, że będzie nieco więcej materiału w okolicach szyi.

 Projekt zacząłem w marcu 2024 roku, a potem nastąpiła długa przerwa.

W sobotnie popołudnie razem z Kacprem wpadliśmy na spontaniczny pomysł wejścia na Turbacz, wykorzystania ostatków dobrej pogody i przetestowania naszych interpretacji strojów góralskich z końca XVII wieku. Ustaliliśmy trasę doliną Kowańca, na Turbacz i dalej za Długą Halę pod Turbaczem, na wyręby przy szlaku na Przysłop.

Od źródeł do wykonania i noszenia płaszcza chłopskiego dwugłowego z wielkopolskiej księgi cechowej z 1593 roku.

Temat płaszcza był już na fanpagu Projekt Chłop poruszany, np w 2015 roku gdy zestawiono wykrój “kaptura chłopskiego” z innymi ciekawymi grafikami: “W księdze krawieckiej z XVII w znajdujemy ciekawy wykrój chłopskiego kaptura. Ma on swoisty garb na plecach. W dziele Haura z 1693 r znajdujemy rycinę przedstawiającą chłopa w kapturze z takim właśnie dziwnym garbem. Co ciekawe rycina to kopia ryciny z dzieła Piotra Crescentyna z 1571.”

https://wbc.macbre.net/document/5735/bractwo-krawieckie-chwaliszewskie.html
https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/159363?id=159363

Z opisu można dedukować, że warstwy niższe, uboższe korzystały z praktycznych okryć wierzchnich, ale w kroju prostym i o tkaninie mniej szlachetnej w odróżnieniu od zamożnych mieszkańców Rzeczpospolitej.

Potwierdzenie powyższych tez znajdziemy w opracowaniu koniecznym do zapoznania - rozdział: “POLSKA OPOŃCZA Z KAPTUREM SZCZĘŚĆ BOŻE I UKRAIŃSKA OPOŃCZA Z BOHORODYCEJU” z publikacji Aleksandra Błachowskiego “Ubiór i krajobraz kulturowy polski i ukrainy zachodniej w ikonografii J.Głogowskiego i K.W.Kielisińskiego”.

Nie zamierzam streszczać jej zawartości w tym miejscu, ale konkluzje moje są takie, że płaszcz chłopski powinien wykonany być z wełny wytrzymałej, trwałej, z podszewką, która będzie delikatniejsza dla ciała i zapewni dodatkową ochronę od zimna. A ilość materiału przewidziana na wykonanie takiego płaszcza to pięć łokci (przyjmując łokieć staropolski na 59,6 cm daje nam to prawie 3 mb materiału o szerokości beli).

Mamy więc do wykonania płaszcz wg. wykroju:

Wiemy, że potrzebujemy tkaniny w ilości 3 mb o szerokości nie przekraczającej metra.

Moim celem stało się odwzorowanie wykroju pod własną posturę tak, by był bardzo praktyczny w każdych warunkach atmosferycznych oraz dawał swobodę ruchów.

Znalazłem w szafie miłą wełnę w wymiarach około 1,4 m x 3 m, na której postanowiłem przetestować tenże wykrój (mamy tu do czynienia ze współczesną szerokością belki materiału:

I po wycięciu (kot dla skali):

Po zszyciu, lecz przed rozprasowaniem szwów prezentował się tak:

Okazał się zbyt mały. Długość powodowała, że stał się mało praktyczny dla mnie. Podzielę się zdjęciami gdy nowy właściciel założy ten płaszcz.

Przyszedł zatem czas na szycie “właściwej wersji”.

Znalazłem wełnę o ładnym splocie, nitce i kolorze. Ciężki w prasowaniu i pachnący piwnicą - bo pochodzący sprzed kilku dekad....

Postanowiłem podzielić materiał w taki sposób by odpowiadał szerokości belki poniżej 1 metra.
Profesjonalnie wykonany rysunek pomógł mi w rozplanowaniu podziału tkaniny:

Taki układ miał zapewnić, by na najbardziej istotnych częściach płaszcza szwów było jak najmniej.

I oto porównanie do wersji poprzedniej, kształt samych kapturów nie zmienił się:

Po zszyciu części wyznaczyłem miejsce rozcięcia na ręce - widzimy tu inny kąt niż wg. projektu. Jest to świadoma decyzja, bo jest to wersja dużo dłuższa niż wynika z wykroju. Materiał z przodu płaszcza ma zasłaniać nasze ciało nawet gdy będziemy gestykulować jak nasi włoscy przyjaciele, także nie może być zbyt wąski po zszyciu.

Ci z Was, którzy mają bystry wzrok na pewno zauważyli na wykroju dwie kropki.

 Zidentyfikowane zostały jako otwory do przeplatania rzemienia bądź tasiemki (najważniejsze żeby nie był to nylonowy sznurek od snopowiązałki tak powszechny w chłopskim obejściu). Związanie płaszcza w tymże miejscu pozwoli nam wydzielenie otworów na ręce, umożliwi swobodne ruchy oraz spowoduje, że poły płaszcza lepiej będą na siebie zachodzić. Gdybym szył drugi raz, użyłbym nici lnianej woskowanej ale o barwie mniej agresywnej i taką Wam też polecam w tym wypadku.

W międzyczasie płaszcz zyskał podszewkę z niezbyt gęsto tkanej wełny z dwóch włóczek o różnych barwach. Wg. mojej wiedzy sposób barwienia tkanin i nitek zmienia się na przestrzeni wieków. Najogólniej należy przyjąć, że tkaniny farbowane w całości wypierają w ciągu wieku XVI tkaniny tkane z barwionych włóczek. Tkaniny z nitek wielobarwnych pozostają popularne na terenach wiejskich gdzie, wyplata się je głównie na własne potrzeby.

Całość po zszyciu została przetestowana w różnych warunkach atmosferycznych.
Sprawdza się zimą przy opadach śniegu i na dużym mrozie. Wiatr nie jest straszny podczas wędrówek. Deszcz z wiosennej burzy również nie czyni szkody. Idealnie sprawdza się na warcie i podczas snu. Może służyć jako koc. Przy dobrym ułożeniu zmieszczą się pod nim dwie osoby.
Ogólnie polecam wszystkim, którzy cenią sobie praktyczne rozwiązania.

Dla tych, którzy dotrwali do tego momentu podpowiem, że ten drugi kaptur służy do tego, by założyć go na czubek głowy. Wtedy uzyskujemy przed sobą ‘komin’ do oddychania oraz obserwacji przestrzeni bezpośrednio przed swoimi nogami. Ma to zastosowanie gdy poruszamy się podczas śnieżycy albo ulewy. Jest też niezwykle wygodne gdy chcemy obronić się przed komarami podczas snu. Proporcje kapturów należy dobrać indywidualnie do wielkości własnej głowy. Otwór przeznaczony na twarz nie powinien być dużo większy niż taki, który pozwoli opuścić kaptur na plecy, gdy chcemy odkryć głowę całkowicie bez zdejmowania płaszcza. Dopuszczam myśl, że taki kaptur mógł być tak dopasowany do twarzy by nie było to możliwe - przy długiej konstrukcji wydaje się to bardzo niepraktycznym rozwiązaniem.

Adam Gozdalik

Na zdjęciach Adam Gozdalik, Michał Filant, Patryk Pokorski

2 lutego 1656 r we dworze znajdującym się we wsi Zakrzew doszło do ciekawego starcia. Grupa polskich partyzantów zaatakowała szwedzki oddział pod dowództwem Rutgera von Ascheberga. W czasie walk spłonął dwór, wielu Szwedów zostało rannych, ale udało im się wyrwać z okrążenia i  uciec. Von Ascheberg w swoich pamiętnikach opisuje starcie tak jakby było jego wielkim zwycięstwem. Walk tego typu było w czasie Potopu mnóstwo, jednak to szczęśliwie doczekało się uwiecznienia na przynajmniej 2 bliźniaczych obrazach. Obrazy nie był malowane przez szczególnie wybitnego artystę stąd ich interpretacja może nastręczać  licznych problemów. Jednym z nich jest kwestia uzbrojenia części partyzantów. O ile u części wyraźnie widać łuki, to inni wyglądają tak jakby używali kusz.

Szczególnie widoczne  jest  to u tych postaci:

Mając tylko takie przedstawienie można by przypuszczać, że artysta namalował kuszników. Niestety okazuje się, że część polskiej jazdy kozackiej również trzyma broń w podobny sposób:

Analiza ikonograficzna nie daje zatem jednoznacznych informacji.  Przyjrzyjmy się jednak kontekstowi starcia. W pracy „Wojna polsko-szwedzka 1655-1660” , red. J. Wimmer, Warszawa 1973,  Jerzy Teodorczyk pisze iż wojskami polskimi dowodził Stanisław Witowski, kasztelan sandomierski. Miał on mieć pod sobą 4 chorągwie komputowe (kozackie), 2 chorągwie pospolitego ruszenia (1 kozacką i jedną husarską) oraz chłopską piechotę dymową.  Piechota ta miała być zbrojna w kosy (o których pisze też von Ascheberg). O samych kuszach ani łukach nic nie ma. Ascheberg pisze tylko o strzałach. Nie wiem jakiego słowa użył mam bowiem tylko polskie tłumaczenie ale trzeba pamiętać, że w języku niemieckim słowo Pfeil  - może oznaczać strzałę z łuku jak i kuszy:
www.woerterbuchnetz.de/DWB/pfeil

Witowski był kasztelanem Sandomierskim. Chłopi których prowadził pochodzili najprawdopodobniej z jego włości. W swojej Kulturze ludowej Słowian Moszyński pisze, że kusze wśród chłopów zachowały się  tylko jako  zabawki na  Polesiu i w tzw. Lasach pomiędzy Wisłą a Sanem. Kusze zabawki mogły, być pozostałością po używaniu kusz prawdziwych, a także z nimi współwystępować  (jako narzędzie nie tylko zabawy, ale i nauki i wprawiania się). Tak sprawa wygląda w rejonach z których mamy więcej źródeł – np. w Niderlandach, gdzie na tych samych obrazach z XVI można na scenach przedstawiających jarmarki dostrzec zawody kusznicze dla dorosłych i jednocześnie sprzedaż kusz zabawek dla dzieci. Może być to być zatem poszlaka wskazująca, że dawniej kusze znane były w okolicach Sandomierza. Dawniej zasięg występowania kusz zabawek  był  jeszcze większy. Zabytki z XV-XVI w znaleziono w Wilnie i Elblągu. Więcej TU

Źródła z terenów Polski wspominają tez czasem o  kuszach do polowań. Jednak nie chodzi tu o broń ręczną, tylko kłusownicze SAMOSTRZAŁY. Brak informacji o takiej broni u Moszyńskiego  może wynikać z ostrożności. Informatorzy nie udzielali informacji o kuszach, gdyż jako narzędzia kłusownicze mogły one sprowadzić na użytkownika karę. Z okresu II wojny światowej znane są dwie kusze kłusownicze ze Zbiorów Muzeum Tarzańskiego, opisane przez Henryka Ciosińskiego w artykule „Kusze górali tatrzańskich”. Wiem również o kuszy tego typu ze zbiorów skansenu w Kolbuszowej.

Zbierzmy wszystko do przysłowiowej kupy:

1. Ikonografia nie daje jednoznacznej odpowiedzi jakiej broni używali chłopscy powstańcy pod  Zakrzewem.
2. Chłopi prawdopodobnie pochodzili spod Sandomierza -  z okolic gdzie najdłużej przetrwały kusze, przy czym w formie zabawek.
3. Wiemy, że w XVI-XVII w na ziemiach polskich (w Świętokrzyskim) znano kusze-samostrzały,  zwłaszcza wśród ludności związanej z lasem – bartników i smolarzy.
4. Możliwe też, że stosowano jeszcze proste kusze ręczne na potrzeby kłusownicze. Mogą  o tym świadczy pojedyncze egzemplarze które po II wojnie światowej trafiły do zbiorów Muzeum Tatrzańskiego i skansenu w Kolbuszowej.

Reasumując -  brak jest dowodów na używanie kusz pod Zakrzewem, chociaż  w świetle poszlak nie wydaje się to  nieprawdopodobne. Możliwe, że Witowski zbierając ludzi na wyprawę dymową, zabrał ze sobą nie chłopów – kmieci, tylko smolarzy i innych ludzi lasu. Tacy byliby oczywiście znacznie bardziej przydatni w działaniach partyzanckich od oraczy.  Wyjaśniałoby to też ich wygląd na obrazie - ciemne, niemal  czarne sukmany i kaptury. Ludzie ci niemal na pewno znali kusze samostrzały i jest dość prawdopodobne, że w dzieciństwie budowali kusze zabawki (czego ślady pozostały w tekstach i etnografii). Prawdopodobnie poza zabawą była to istotna umiejętność pozwalająca w późniejszym wieku skonstruować  pełnowymiarową broń do polowań czy kłusownictwa. 

Rafał Szwelicki

Post scriptum.

Pod koniec 2020 r na fanpage Projekt Chłop zamieściłem serię  wpisów prezentujących chłopskie kusze z całego świata. To ciekawy materiał  porównawczy .

Chiny:

https://www.facebook.com/ProjektChlop/posts/4832061900145126

Skandynawia:

https://www.facebook.com/ProjektChlop/posts/4843387912345858

https://www.facebook.com/ProjektChlop/posts/4938014916216490

https://www.facebook.com/ProjektChlop/posts/4975645349120113

This post is a compilation of information from two Polish posts - first one written in 2016 and one recently about toy crossbows.

In a 1571 Polish edition of Pietro de Crescenzi „Opus ruralium commodorum libri XII”. This version is not direct translation and some parts were adapted to 16th cent. reality.  In a part about hazel tree original states that its wood is good enough for bows ("arcus ad saggitandum satis boni"). Polish version is a bit different. It states that it is good for crossbows for children to play with them ("takież samostrzały dzieciom ku krotochwili"). So what writes the translator of Crescenzi work is that in his times hazel was probably not used for bows any more, but it was still used for crossbows for children.

Apart from this source we do have some remnants of toy crossbows. First one is a toy crossbow from Hamburg City Museum (Stadtmuseum Harburg):




It is a small crossbow with peg-lock (Ger. Zapfenschloss) dated to 15th century
In Poland, during excavations in Elbląg 3 children crossbows, dated to 15-16th century were excavated. They are 23-28 cm long and each one is different.

Children crossbows from Elbląg. Mirosław Marcinkowski, Zabawki dzieci elbląskich, w:  Dawne i współczesne zabawki dziecięce, 2010, p. 55

In Poland playing with crossbows survived quite long time. Polish ethnographer Kazimierz Moszyński seen them in early 20th century in remote parts of the country - deep in woods of Polesie and between Vistula  and San rivers. Unfortunately he wrote that they are not interesting and so he doesn't made any drawings.

Apart from texts and some extant examples there are numerous depictions of toy crossbows on paintings and etchings depicting kermises in Flemish art. Here are just two of them:

Toy crossbows. Left: Boerenkermis met een opvoering van de klucht ‘Een cluyte van Plaeyerwater’, Peeter Baltens, ca. 1570, Right: Boerenkermis, Nicolaes de Bruyn, naar David Vinckboons (I), 1642 - 1665

As we can see crossbows were popular toys in 15th -17th century and later. Some were made by childrten or their parents, some were made by toymakers and sold during festivals - just like modern wooden toy crossbows :) 




I decided to make one by myself. Stock  and lock mechanism is made according to Elbląg examples, using some scrap wood (alder). Bow is made from split stick of hazel wood and fastened to the stock with hemp string. Hemp was also used for a bowstring. Crossbow is small - it measures 24,5 cm which is in the middle of dimensions of crossbows from Elblag. 




Maybe later I will paint it red - like the ones seen on Flemish paintings.

There is also great DIY from Tods Workshop showing how to make simple crossbow, similar to the one from Hamburg:https://www.youtube.com/watch?v=S8pivOifGFQ&t=559s

Rafał Szwelicki

Kusze - zabawki, znalezione w Elblągu. Mirosław Marcinkowski, Zabawki dzieci elbląskich, w:  Dawne i współczesne zabawki dziecięce, 2010, s. 55

Cesare Vecellio, De gli Habiti Antichi e Modérni di Diversi Parti di Mondo, 1590

Valentin de Boulogne, The Fortune Teller, 1628

Neapolitan Papier-mache figurine, ca 1740-1790

Neapolitan Woman, Giovanni Battista Lusieri ca. 1800

Calabria, Charles Holme, Peasant Art in Italy, 1913

Czym jest owo tovaglio, albo jak  pisze Vecellio tovagliette? Samo słowo oznacza ręcznik, albo podkładke/narzutke. Długo zastanawiałem się jak to  jest skonstruowane. Była to dla mnie czysta magia. Okazało się że jak z każdą sztuczką magiczną wyjaśnienie jest banalnie proste. Z pomoca  przyszedł opis w książce Charlesa Holme, Peasant Art in Italy. Okazuje się że jest to  jeden kawałek materiału, złożony na pół. Jedna połówka następnie składana jest wzdłóż na trzy i już. Gotowe. Poniżej schemat i dokładniejszy opis:

What is this tovaglio, or as Vecellio writes - tovagliette? The word itself means a towel, or a pad. I wondered for a long time how it was constructed. It was pure magic for me. It turned out that, as with any magic trick, the explanation is trivial. The description in Charles Holme's book, Peasant Art in Italy, came to the rescue. It turns out that this is one piece of material, folded in half. One half is then folded into three and that's it. Finished. Below is the diagram and a more detailed description:


Potrzebny nam bedzie kawałek materiału.  Ja użyłem lnianego ręcznika szerokiego na 50  i długiego na 150 cm. Można użyć trochę dłuższego lub krótszego - zachęcam do eksperymentów.
1. Składamy kawałek materiału na pół.
2 i 3 Składamy jedną z połówek wzdłóż. Warto dobrze zagiąć te trójkąty, można zaprasować całość, żeby się lepiej trzymała.
4. Odginamy tak powstały ogon do góry - jak widzicie powstała "kieszeń" w którą wkładamy głowę.

You will need a piece of cloth. I used a linen towel 50 cm wide and 150 cm long. You can use a little bigger or smaller one - I encourage you to experiment.
1. Fold a piece of material in half.
2 - 3 Fold one of the halves lengthwise. You need to fold these "triangles" well. You can iron the whole thing to make it more firm.
4. Bend the resulting "tail" up - as You can see there is a "pocket" in which You have to put Your head.

Tak to wygląda po nałożeniu:

This is how it looks after putting on a head:




Tył można pozostawić szeroki, albo zagiąć krawędzie do środka.

You may leave back  of the cloth wide or fold it inside to make it narrower. 

Miłego eksperymentowania!

Have fun experimenting!

Rafał Szwelicki