Gjesdal

Heile Gjesdal ligg innanfor det store sørnorske grunnfjellsområdet. Berggrunnen blir dominert av ulike gneisar som har gitt eit svært kupert terreng med noko skog, mest lauvskog, i dei lågare stroka. I vest er heiene kolleforma, 300–800 meter over havet (Vådlandsknuten i Madlandsheia, 811 meter over havet). I aust er terrenget brattare og høgdeforskjellane større. Berggrunnen viser her ei markert strøkretning sørvest–nordaust og når på grensa til Sandnes i aust, 1142 meter over havet, der fjellet Strålaus er Gjesdal sitt nordlegaste punkt. I grenseområdet mot Bjerkreim, sørvest for Byrkjedal, ligg Gloppedalsura, ein av dei største steinurene i landet.

Lausavsetninger av betydning finn ein i dei lågareliggjande dalstrøka, særleg i dei vestlegaste delane av kommunen, rundt kommunesenteret Ålgård. Her finn ein det meste av dyrkingsjorda.

Kaldaste månad er februar med normal på 1,7 °C, og varmaste månad er august med normal på 15,1 °C. Mest nedbør er det i oktober med normal på 175,6 millimeter og minst er det i mai med normal på 68,0 millimeter. Målingane er gjorde ved Særheim målestasjon.

Busetjinga er sterkt konsentrert i dei vestlege delane. I det tidlegare Gjestal, som berre utgjorde 36 prosent av det noverande arealet til kommunen, bur 84 prosent av befolkninga (2019). Her ligg mellom anna administrasjonssenteret Ålgård/Figgjo og Oltedal. I aust er busetjinga stort sett avgrensa til Frafjorddalen, Dirdalen med Gilja og Hunnedalen. I sistnemde dalføre er det ikkje fastbuande, men ein mengde hyttefolk.

Gjesdal ligg innanfor pendlingsområdet til Stavanger/Sandnes og har mellom anna av denne grunn ein relativt sterk befolkningsvekst. I tiårsperioden 2010–2020 auka folketalet i kommunen med gjennomsnittleg 1,6 prosent årleg mot 1,2 prosent i Rogaland samla sett.

Ifylgje definisjonen til Statistisk sentralbyrå er det tre tettstader i Gjesdal (2025). Tettstadene er til saman 5,2 km² og omfattar 1 prosent av arealet i kommunen.

I eit historisk perspektiv har landbruk basert på sauehald, saman med ullvareproduksjon og kraftindustri, vore dei viktigaste levevegane i Gjesdal. Tettstadene Ålgård og Oltedal voks opp kring desse næringane. I Gjesdal blir det framleis drive eit høgt utvikla husdyrhald med særleg vekt på saue- og storfe, og i alt fire prosent av arbeidsplassane i kommunen er i primærnæringane. I tillegg til beiteområda i heiene innover mot fylkesgrensa til Agder nyttar sauene i Gjesdal i stor utstrekking òg sommarbeite i Sirdals- og Setesdalsheiene. Staten har saueavlsgard på Bjelland aust for Ålgård.

Vel ein femtedel av arbeidsplassane i Gjesdal er i industri, byggje- og anleggsverksemd og kraft- og vassforsyning/renovasjon. Industrien blir dominert av trelast- og trevareindustri mellom anna Gilje Tre i Dirdalen med produksjon av vindauge. Andre viktige bransjar er næringsmiddelindustri, trykking/grafisk industri, gummi-, plast og mineralsk industri og verkstadsindustri. Medan ullvareproduksjonen i kommunen er historie, er vasskraftproduksjon stadig ei viktig næring. Mange arbeidsplassar er òg knytte til helse og utdanning.

Gjesdal er kommunen med fjerde størst vasskraftproduksjon i Rogaland, og er ein middels stor kraftkommune på landsbasis. Dei 13 vasskraftverka i kommunen produserer til saman 184 gigawattimer i året (gjennomsnitt 1993-2020). Det største kraftverket er Maudal (i drift fra 1930), som står for om lag halvparten av vasskraftproduksjonen. Andre store kraftverk er Oltedal (1909) og Oltesvik (1935). Lyse Kraft er hovudeigar av om lag åtti prosent av vasskraftproduksjonen i kommunen.

IOver halvparten av Gjesdals busette yrkestakarar arbeid utanfor kommunen, flest i resten av kommunane på Jæren, men og mange i Stavanger og nabokommunen Sandnes.

Gjennom Gjesdals vestre del (Ålgård) går E39 over Høg-Jæren til Stavanger. Frå Ålgård fører fylkesveg 506 sørvestover til Bryne og fylkesveg 45 nordaustover via Oltedal og Dirdal til Sirdal i Agder. Frå Byrkjedal i Dirdalen går fylkesveg 503 sørover gjennom Gloppedalsura til E39 i Vikeså i Bjerkreim, og frå Oltedal fylkesveg 508 nordover til Høle (i Sandnes) ved Høgsfjorden.

Ålgård hadde i perioden 1924–1955 lokaltogsamband til Stavanger via ei sidelinje frå Ganddal på Jærbanen. Denne var smalspora fram til 1944 då Sørlandsbanen vart fullført. Linja Ganddal–Ålgård har etter 1955 berre vore sporadisk i bruk, men ei opprusting med sikte på gjenopning blir framleis vurdert.

Gjesdal høyrer til Sør-Vest politidistrikt, Sør-Rogaland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Kommunen er med i regionrådet Jærrådet saman med Hå, Klepp, Sandnes og Time.

Gjesdal kommune svarer til dei to sokna Gjesdal og Ålgård i Jæren prosti (Stavanger bispedømme) i Den norske kyrkja.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Gjesdal til Jæderen og Dalene fogderi i Stavanger amt.

Det finst fleire kulturminne og museum i Gjesdal som vitnar om dei lange tradisjonane innanfor landbruk og industri.

Gjesdal kyrkje er ein langkyrkje i tre, bygd i 1848 med altertavle frå 1620. Arkitekt er slottsarkitekten Hans Ditlev F. Linstow. Limagarden, som ligg to kilometer sør for Ålgård, er eit gardstun med bygningar frå perioden 1800–1939. Tunet er ein del av Jærmuseet. Oltedal kraftstasjon og Veveriet, som høyrer til De Forenede Uldvarefabrikker, er viktige industriminne. Veveriet husar i dag både bibliotek og kommunestyresal. I Byrkjedal ligg bedrifta Byrkjedalstunet, som er eit gammalt ysteri omgjorde til hotell, serveringsstad og lysstøperi.

I Madlandsheia aust for Ålgård ligg Stavangerområdets næraste vintersportsterreng (opptil 811 meter over havet på Vådlandsknuten). Ved Ålgård ligg Kongeparken, Vestlandets største underhaldningspark og ein av Rogalands største turistattraksjonar.

Lokalavisa i Gjesdal heiter Gjesdalbuen og kjem ut ein gong i veka. Avisa blir redigert på bokmål.

Kommunevåpenet (godkjent i 1985) har eit sølvfarga vêrhovud sett framanfrå mot ein blå bakgrunn. Dette speglar sauehald og tekstilproduksjon, som er to viktige sider av næringslivet til kommunen.

Namnet Gjesdal er opphavleg eit gardsnamn, der første ledd truleg har rot i eit elvenamn, av norrønt geysa, 'setje i sterk rørsle, bruse', jamfør nynorsk gøysa, 'strøyme fram, bruse, gå over breddene'.

• Rogaland
• Noregs geografi

• Gjesdal kommune sine nettsider
• Statistisk sentralbyrå: Kommunefakta Gjesdal

• Alsvik, Jan og Hallvard Nordås: Gjesdal bygdebok, 1989-, to bind
• Arneson, Søren: Gards- og ættesoga for Gjestal, 1939 (Gards- og ættesoge for Gjesdal: personregister, av Jørg Eirik Waula, 1996)
• Mikkelson, Gudtorm, red.: Gjesdal: indre del, 1994–2001, tre bind (bind 2 og 3 (1998–2001) utarbeidet av Jørg Eirik Waula)