Stwierdzono, ze naturalne lub sztuczne materialy wlókniste lub inne wytwory for¬ mowane, skladajace sie calkowicie lub cze¬ sciowo z substancji proteinowych, ich po¬ chodnych lub produktów podstawienia, al¬ bo tez z substancji nieproteinowych o wiel¬ kiej czasteczce z dajacymi sie alkylowac grupami zasadowymi, potraktowane srod¬ kami alkylujacymi, które nie reaguja z gru¬ pami karboksylowymi lub tez reaguja nie tylko z nimi, nabieraja nowych wlasnosci bez zmiany ich pierwotnej postaci i budo¬ wy. Polepsza sie zdolnosc pochlaniania, wzglednie utrwalania substancji z kwasny¬ mi grupami, ewentualnie zwiazanymi z za¬ sadami. Przez alkylowanie nastepuje pod¬ stawienie w grupach zasadowych lub sta¬ jacych sie zasadowymi, np, w grupie siarcz¬ ku metylu lub reszcie tiomocznika oraz w grupach kwasnych. Zarówno alkylowanie w grupach zasadowych, jak i alkylowanie W grupach kwasnych powoduje potegowanie sie wlasciwosci zasadowych. Jesli wiec na¬ wet w cialach amfoterycznych grupy zasa¬ dowe nie sa wiecej zdolne do reakcji, to jednak przez alkylowanie grup kwasnych moze nastapic pozadana zmiana powino¬ wactwa.Do obróbki wedlug wynalazku nadaje sie welna, welna chromowana, welna chlo¬ rowana, welna potraktowana wstepnie za¬ sadami, wzglednie solami reagujacymi za¬ sadowo, np. czteroboranem sodu, tiosiar¬ czanem sodu, siarczynem sodu, rodankami, lub nadtlenkiem wodoru, nastepnie welna poddana obróbce za pomoca olejów alkylo--gorczycowych, jedwab naturalny obciazo¬ ny lub nieobciazony, jedwab sztuczny fi- broinowy, kazeinowy, jedwab sztuczny ani- malizowany substancjami proteinowymi, wlosie konskie, pióra, szczecina, futra, róg, utwardzone i nieutwardzone masy kazeino¬ we, folie zelatynowe, skóry zwierzece nie- garbowane i garbowane mineralnie lub ro¬ slinnie, formowane pochodne celulozy za¬ wierajace azot zasadowy w grupach etero¬ wych, estrowych lub amidowych, np. pro¬ dukty dzialania chlorowcoalkyloamin lub alkylenoimin na celuloze, i wreszcie sztucz¬ ne wlókna z celulozy lub jedwab sztuczny z octanu celulozy, zawierajace domieszane w postaci mieszaniny fizykalnej sztuczne zywice zasadowe lub stajace sie zasadowy¬ mi skutkiem alkylowania. Jako przyklad zasadowej zywicy sztucznej, która moze byc mieszana z acetyloceluloza sluzyc mo¬ ze co - dwuetyloaminoetyloamid kwasu wieloakrylowego (patent francuski nr 789 460) oraz liczne produkty opisane w patencie polskim nr 23 940. Jako zywice sztuczne stajace sie zasadowymi mozna wymienic np. zywice sztuczne z grupami mocznikowymi, merkaptowymi lub grupami sulfidowymi. Pierwsze z nich przechodza na skutek alkylowania haloidkami alkylów w etery izomocznikowe, oba pozostale typy natomiast przechodza w zwiazki sulfonowe.Do traktowania produktów wedlug ni¬ niejszego sposobu mozna stosowac srodki alkylujace najrozmaitszego rodzaju. Moz¬ na je podzielic na srodki alkylujace typu estrowego, przy czym nalezy tu rozumiec zdolne do reakcji estry organiczne kwasów nieorganicznych lub organiczne produkty ich podstawienia, oraz na srodki alkylujace addycyjne, które nie posiadaja tego rodza¬ ju grup estrowych zdolnych do reakcji. Na¬ leza tu przede wszystkim zwiazki, które reaguja przy jednoczesnym rozszczepieniu zwiazków pierscieniowych lub przy posred¬ nim powstawaniu pierscienia. Nastepnie nalezy tu wymienic ciala, które posiadaja podwójne wiazania, ulegajace z latwoscia przylaczeniu do pierwszorzedowych grup aminowych, np. a — fi nienasycone zwiazki karbonylowe oraz ich pochodne.Do wymienionej na ostatku szczególnie waznej grupy srodków alkylujacych dzia¬ lajacych addycyjnie naleza np. nastepuja¬ ce zwiazki: tlenek etylenu, tlenek propyle¬ nu, tlenek butylenu, tlenek cykloheksenu, epichlorohydryna, epifluorohydryna, epi- dwuchlorohydryna, glicyd, dwutlenek bu¬ tadienu, tlenek fenoksypropenu, tlenek 1 - - metylo - tio - 2,3 - propenu, kwasy glicy- dowe i ich sole, sole kwasu 1,2 - tlenopro- pyleno - 3 - sulfonowe, tlenek 1 • dwuety- loamino - 2,3 - propenu, tlenek 1 - pipery- do - 2,3 - propenu, chlorek N - trójetylo - - 2,3 - oksypropylo - 1 - amonu o wzorze I, 1,2 - siarczek propylenu i jego jodome- tylan, siarczek 1 - chloro - 2,3 - propylenu, etylenoimina, N - butyloetylenoimina, chlo¬ rek dwuetyloetylenoamonowy (wzór II), chlorek NN' - dwuetylenopiperazyny (wzór III), chlorek pieciometyleno - fi - oksytrój- metyleno - amonowy (Nimilowicz Mon. 15, 119) (wzór IV), chlorek metylo- [y - chlo¬ ro - fi - oksypropylo) - fi - oksytrójmetyle- no - amonowy, chlorek NN' - bis - fi - oksy- trójmetylenopiperazyny (wzór V), produkt dzialania 2 czasteczek wodorotlenku pota¬ su na chlorek cykloheksylo - trój- (y - chlo¬ ro - /? - oksypropylo) - amonu, dwuazome- tan, akroleina, jak równiez dowolne mie¬ szaniny tego rodzaju cial, np. chlorek ety- lo - fi - chloroetylo - etyloamonowy, chlo¬ rek etylobenzylenoamonowy lub chlorek dwubenzylo - etylenoamonowy i epichloro¬ hydryna.I: (C,HJ3 N(Cl)-CH2—CH-CH2 II: CH2. ^(CoHb)2 N cHy^ci — 2 -III: CH2. /CH2-CH2. /CH2 N N Cl Cl IV: CH2-CH2. ,CHnK Cfl2 N CHOH CH„—CH/ ! \Cff/ C/ V: yCIi2\ / CH?— CH, / \/ HOCH N \CH 2\ y^"2v AT CffOff 2 i CH« - Ci// i \Ctf2 c/ ~ c/ Do grupy srodków alkylujacych typu e- strowego naleza np. nastepujace zwiazki: bromek, jodek metylu, bromek, jodek ety¬ lu, jodek n - butylu, chlorek benzylu, chlo¬ rek p - nitrobenzylu, etylenochlorohydry- na, chlorooctan metylowy, chloroacetalde- hyd, chloroaceton, 1,3 - dwuchloroaceton, 1A - dwubromodwuacetyl, chlorometylo- benzenosulfonian sodu, sole kwasu ksyleno- sulfenowego chlorowcowane w lancuchu bocznym, estry alkylowe kwasów alkylo- sulfonowych, toluenosulfonowych, naftale- nosulfonowych, sole estrów kwasów karbo- ksyarylosulfonowych, siarczyn /? - chloro- etylometylowy, dwu - /? - chloroetylomety- loamina, dwumetyloaminoetanolosiarczan sodu. Te zwiazki mozna równiez dowolnie mieszac ze soba lub tez stosowac w mie¬ szaninie ze srodkami alkylujacymi pierw¬ szej grupy. Bardzo czynne sa np, miesza¬ niny tlenków alkylenowych i latwo reagu¬ jacych zwiazków chlorowcowych.Produkty otrzymywane wedlug niniej¬ szego sposobu latwiej reaguja z barwnika¬ mi i ich pochodnymi, garbnikami natural¬ nymi lub sztucznymi, srodkami zaprawowy¬ mi, obciazajacymi i ffczerwowymi, srodka¬ mi ochronnymi przeciw molom, srodkami acylujacymi, np. bezwodnikiem kwasu octo¬ wego w obecnosci kwasu siarkowego (po¬ równaj Miintz i Haynn, Chemiker - Zeitung 1922, str. 945), zwlaszcza wówczas, gdy w przypadku zastosowania tlenków alkyleno¬ wych do wytworów wprowadzono grupy hydroksylowe.Obrabiany material mozna traktowac srodkami alkylujacymi w stanie cieklym, w stanie roztworu lub zawiesiny w wodzie lub rozpuszczalnikach organicznych, albo tez w stanie gazowym w zwyklej lub pod¬ wyzszonej temperaturze i pod cisnieniem zwyklym, zmniejszonym lub zwiekszonym.Obróbke w fazie gazowej przeprowadza sie najlepiej w aparatach zamknietych, przy czym nalezy stosowac dobre mieszanie^ zwlaszcza przy przeróbce wiekszych ilosci.Reakcja ma bardzo równomierny przebieg zwlaszcza wówczas, gdy gazy lub pary dzialaja pod cisnieniem, ulegajacym ryt¬ micznym zmianom, np. przy wahaniach ci¬ snienia od 40 do 250 mm wysokosci slupa wodnego.Przy stosowaniu roztworów cial reagu¬ jacych jest rzecza równiez korzystna sto- — 3 —sowanie aparatów zamknietych ze stalym krazeniem kapieli, np. znanych aparatów farbiarskich, zwlaszcza wówczas, gdy srod¬ ki stosowane do traktowania wykazuja w temperaturze roboczej znaczniejsze cisnie¬ nie pary. Prosty sposób obróbki materia¬ lów wlókienniczych, mianowicie welny, po¬ lega na tym, ze material w postaci luznej lub jako czesanka albo pasma uklada sie w kotle obrotowym po uprzednim zwilze¬ niu w taki sposób, ze nie moze sie on juz przesunac, po czym dodaje sie srodka slu¬ zacego do obróbki, naczynie zamyka i w od¬ powiedniej temperaturze nadaje mu zupel¬ nie wolny ruch obrotowy.Górna granica temperatury jest zalezna tylko od wytrzymalosci materialu podda¬ nego obróbce. W przypadku produktów wrazliwych, np. welny, korzystniej jest sto¬ sowac temperatury srednie, np. 40 do 80°C.Tkaniny moga byc równiez nadrukowywa- ne za pomoca zagestnika zawierajacego slabo lotny lub calkowicie nielotny tlenek alkylenu, sól kwasu glicydowego lub inny z wyzej wymienionych materialów.Specjalne katalizatory nie sa na ogól niezbedne do przepowadzania reakcji. Przy stosowaniu tlenków alkylenów i siarczków alkylenów szybkosc przemiany wzrasta nie¬ kiedy, jesli proces prowadzi sie w obecno¬ sci substancji zasadowych, np. trójetylo- aminy, dwuetyloaniliny, pirydyny lub tez w obecnosci innych znanych srodkówt przyspieszajacych reakcje z tlenkami alky* lenówr np. w obecnosci octanu, chlorku lub fluorku sodu, chlorku wapnia, chlorku ma¬ gnezu, nadchloranu magnezu, chlorku czte- rometyloamonowego. Mozna równiez z ko¬ rzyscia stosowac produkty wplywajace na napiecie powierzchniowe, np. chlorek trój- metylododecyloamonowy. Do wywolania pomyslnego skutku wystarczaja niewielkie ilosci takich substancji, np. 1 do 5% trój- etyloaminy (w stosunku do ilosci traktowa¬ nego materialu). Material przerabiany moz¬ na te£ z korzyscia traktowac tlenkami al¬ kylenów i ich pochodnymi w stanie slabo kwasnym, wzglednie w srodowisku slabo kwasnym, np. w obecnosci kwasu octowego lub mrówkowego. Przy stosowaniu zwiaz¬ ków chlorowcowych reagujacych powoli mozna przemiane przyspieszyc przez doda¬ tek niewielkiej ilosci jodku, np. jodku po¬ tasu lub jodku trój metylododecyloamono- wego. Razem ze zdolnymi do reakcji srod¬ kami alkylujacymi typu estrowego mozna stosowac obojetne lub zasadowe srodki wia¬ zace kwasy, wzglednie srodki buforowe, np. dwuweglan sodu, octan potasu, boraks, fosforan sodu, krzemian sodu, tlenek ma¬ gnezu, weglan wapnia.Na szybkosc przebiegu reakcji wplywa równiez w znacznym stopniu stan specznie¬ nia materialu przerabianego. Z tego powo¬ du w wiekszosci przypadków reakcje przy¬ spiesza bardzo obecnosc wody, wzglednie pary wodnej; pewna zawartosc wilgoci jest zwlaszcza bardzo wazna w przypadku ob¬ róbki wlókien hydrofilowych, np. welny, które traktuje sie w mozliwie niskiej tem¬ peraturze, aby ochronic przerabiany mate¬ rial. Zupelnie sucha zwykla welna owcza reaguje w nizszych temperaturach np. w 40°C, bardzo nieznacznie, wzglednie bar¬ dzo wolno, nawet ze stosunkowo zdolnymi do reakcji srodkami alkylujacymi, np. z bromkiem etylu, wskutek czego np. w ciagu 2 — 3 godzin nie uzyskuje sie praktycznie zadowalajacych wyników. Przy pracy w fa¬ zie gazowej, np. w przypadku przeróbki welny, powietrze powinno zawierac od 50 do 100% wzglednej wilgotnosci. Obecnosc specjalnych srodków powodujacych pecz¬ nienie lub tez wstepne potraktowanie ma¬ terialu poddawanego obróbce takimi srod¬ kami powoduje znaczny wzrost jego zdol¬ nosci do reakcji. Jako srodki nadajace sie do wywolywania pecznienia materialów proteinowych, np. welny, nalezy wymienic np. formamid, acetamid, tiomocznik, fenol, rezorcyne, metanol, glikol, salicylany, kre- zolosulfoniany, rodanki. W kazdym badz — 4 -razie srodki te nalezy stpsowac ostroznie, poniewaz uzyte w zbyt wielkich ilosciach lub w nieodpowiednich warunkach robo- czyeh moga uszkodzic material traktowa¬ ny. Do wytworów z celulozy i jej pochod¬ nych mozna stosowac czesto wymienione srodki, a prócz tego znane juz srodki spe¬ cjalne, np, alkohole do obróbki acetyloce¬ lulozy. Mozna równiez stosowac utleniaja¬ ce lub redukujace srodki bielace, jak rów¬ niez znane srodki ochronne dó wlókien zwierzecych, np, odpadkowe lugi siarczy¬ nowe, produkty kondensacji kwasu fenolo- sulforiowego i formaldehydu, nastepnie al¬ dehyd oraz srodki wydzielajace te zwiazki, przeciwutlehiacze i inne tyn* podobne. Ma¬ terialy poddawane obróbce moga byc wste¬ pnie traktowane srodkami, wywolujacymi chemiczne zmiany. Na przyklad, zdolnosc reakcyjna welny wzgledem tlenków alkyle- nbwych i innych srodków alkylujacych wzrasta znacznie pod wplywem lagodnego chlorowania.Materialy przerabiane mozna traktowac nie tylko srodkami W stanie gotowym, lecz równiez produktami wyjsciowymi, z któ¬ rych powstaja one dopiero droga przegru¬ powania, kondensacji lub odszczepienia; w ten sposób dzialaja one do pewnego stop¬ nia in statu nascendi. Na przyklad, tlenki alkylenowe powstaja z chlorowcohydryn na cieplo w obecnosci wilgoci przez dzialanie tlenków metali lub wodorotlenków takich, jak tlenek magnezu lub wodorotlenek olo¬ wiu, Z soli czwartorzedowych, posiadaja¬ cych przy azocie grupy y - chloro - /? - o- ksypropylowe, powstaje epichlorohydryna przez dzialanie srodków zasadowych. Przy dzialaniu tlenku 1,2 - propylenu na mate¬ rialy napawane roztworem tiomocznika po¬ wstaje najpierw siarczek 1,2 - propylenu.Przy cieplnym rozszczepianiu nietrwalych chlorowcoalkylanów lub soli iminoeterów uwalniaja sie chlorowcoalkyle. Do celów wynalazku mozna równiez wykorzystac zdolnosc latwego rozszczepiania sie czwar¬ torzedowych soli ^wieloalkylenowieloamino* wych, np, produktów polimeryzacji otrzy- mywanych z chlorowcoalkyloamin.Przy traktowaniu tlenkami alkylenowy-r mi i ich pochodnymi korzystna jest rzecza przeprowadzanie lub przynajmniej rozpo¬ czynanie reakcji w srodowisku slabo kwa¬ snym, np, w obecnosci kwasu octowego, mrówkowego, mlekowego lub szczawiowe* go. Stosowanie kwasów silnych, nie estry¬ fikujacych sie tak latwo tlenkami alkyle- nowymi, jak kwasy grupy chlorowcowodo- rowej, oleylometylotauryny, kwasu izobu- tylonaftalenosulfonowego, jest na ogól tyl¬ ko wówczas celowe, gdy bardzo energiczne dzialanie nie jest konieczne. Przy doborze warunków roboczych nalezy pamietac, ze w obecnosci umiarkowanych ilosci silniej¬ szych kwasów welna znosi latwiej wyzsze temperatury i dluzsze okresy traktowania, niz w stanie obojetnym lub zasadowym.Gdy reszty wprowadzane do materia¬ lów przerabianych zawieraja jeszcze latwo reagujace grupy estrowe, np, chlorowiec w grupie chlorooksypropylowej, wówczas te wytwory mozna pózniej, zwlaszcza jedno¬ czesnie z procesem farbowania lub druko¬ wania, traktowac srodkami, które powodu¬ ja zwiekszenie powinowactwa do barwni¬ ków w kierunku pozadanym. Jako srodki zwiekszajace charakter zasadowy, nalezy wymienic aminy, zwlaszcza trzeciorzedowe-, np. trójmetyloamine, pirydyne, izochinoli- ne, nastepnie tiomocznik. Inne ciala nada¬ jace sie do podstawiania sa nastepujace: siarczyny, tiosiarczany, sole kwasów mer- kaptotluszczowych lub merkaptosulfono- wych, wodorosiarczki amin lub slabych za¬ sad nieorganicznych.Przez traktowanie srodkami alkyluja- cymi albo ich mieszaninami zwieksza sie znacznie powinowactwo potraktowanych materialów do kwasnych barwników, o ile jednoczesnie nie zostaja wprowadzone gru¬ py kwasne. Rezultaty sa zwlaszcza wyraz¬ ne na welnie i innych wlosach zwierzecych. — 5 —Wskutek tego mozna welne potraktowana wedlug wynalazku w obecnosci niewytrzy- malych na gotowanie wlókien sztucznych, octanowych, farbowac w niskich tempera¬ turach (ponizej 85°C), nieszkodliwych dla wlókien sztucznych, przy czym barwnik zo¬ staje równie dobrze wykorzystany, a trwa¬ losc *wyfarbowania nie ulega pogorszeniu.Pbseciwnie, nawet za pomoca zwyklych barwników egalizujacych uzyskuje sie wie¬ ksza trwalosc na pranie i wode, niz w przy¬ padku zwyklego farbowania welny niepo- traktowanej w gotujacej sie kapieli. Na¬ stepnie np. przy uzyciu epichlorohydryny mozna przy farbowaniu znacznie zmniej¬ szyc dodatek kwasu lub tez nawet farbo¬ wac w ogóle bez dodatku kwasu tak, iz w przypadku mieszanych tkanin z welny i z wstepnie wyfarbowanego sztucznego jedwa¬ biu octanowego barwniki octanowe dajace niezbyt trwale wyfarbowania ulegaja w mniejszym stopniu uszkodzeniu, dzieki cze¬ mu uzyskuje sie czystsze efekty dwubarw- ne.Przy farbowaniu pólwelny albo miesza¬ nin welny i wlókien sztucznego przedziwa barwnikami kwasnymi lub bezposrednimi w obojetnej kapieli z sola glauberska duze znaczenie posiada polepszenie zdolnosci ciagnienia barwników.Zwiekszenie powinowactwa do barwni¬ ków ma zwlaszcza wielkie znaczenie przy druku. W tym przypadku zwieksza sie zwykle za pomoca chlorowania zdolnosc pochlaniania barwników przez wlókna wel¬ ny, przy czym jednak moze z latwoscia nastapic uszkodzenie wlókien, a zwlaszcza szkodliwe zmniejszenie ich wytrzymalosci na wilgoc. Traktowanie welny epichloro- hydryna, jak to opisano w przykladzie VI, powoduje znaczniejszy wzrost powinowac¬ twa, niz to ma miejsce przy lagodnym chlo¬ rowaniu. W przypadku, gdy chodzi o szcze¬ gólnie mocne dzialanie, mozna welne uprze¬ dnio poddana chlorowaniu dodatkowo po¬ traktowac srodkami wedlug wynalazku.Wzrostowi powinowactwa do srodków kwasnych odpowiada zmniejszenie sie po¬ winowactwa do substancji zasadowych, o ile razem ze srodkami sluzacymi do trakto¬ wania nie wprowadzono jeszcze lub nie wy¬ tworzono kwasnej reszty, jak to ma miej¬ sce przy stosowaniu propylenotlenkosulfo- nianu sodu. Na welnie potraktowanej np. epichlorohydryna lub na jedwabiu natural¬ nym otrzymuje sie za pomoca barwników zasadowych takich, jak fiolet metylowy (Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 327), znacznie slabsze wyfarbowania. Wlasnosci zasadowe wzrastaja jeszcze bardziej, gdy przy tym samym stopniu podstawienia rea¬ gujacy zwiazek — np. chlorek N - dwuety- lo - etylenoamonowy — zawiera jeszcze a- zot zasadowy. Natomiast przez traktowa¬ nie welny propylenotlenkosulfonianem so¬ du zmniejsza sie znacznie zdolnosc pochla¬ niania kwasnych barwników, * podczas gdy powinowactwo do cial zasadowych wzrasta odpowiednio.Rozmaite cenne efekty mozna uzyskac przez wspólna przeróbke potraktowanych i niepotraktowanych proteinowych materia¬ lów wlóknistych albo tez materialów wlók¬ nistych, które potraktowano badz z niejed¬ nakowa moca, badz srodkami o dzialaniu przeciwnym. Na przyklad, mozna otrzymy¬ wac mocne efekty o tym samym odcieniu, przy czym róznice glebokosci odcienia mozna zmieniac przez dobór temperatury farbowania lub przez rodzaj i ilosc doda¬ wanego kwasu. Efekty dwubarwne mozna równiez uzyskiwac przez krycie lub wstep¬ ne wyfarbowanie barwnikami zasadowymi albo przez jednoczesne uzycie kilku kwa¬ snych barwników o stosunkowo rozmaitej sile ciagnienia na wlókno potraktowane i niepotraktowane, wzglednie potraktowane srodkami o dzialaniu przeciwnym. Na przy¬ klad, uzyskuje sie nadzwyczaj silne rózni¬ ce przy farbowaniu jednorodnymi barwni¬ kami lub mieszaninami barwników, skoro sie przerabia razem zwykla welne oraz wel — 6 —net która po uprzednim chlorowaniu po¬ traktowano epichlorohydryna. Sposób ten nie ogranicza sie, oczywiscie, do traktowa¬ nia wytworów jednorodnych, W opisany sposób mozna równiez zmieniac wlasnosci mieszanin wlókien, np, mieszanych nitek ze sztucznego jedwabiu octanowego i welny, mieszanej przedzy z wlókien wiskozy i welny, mieszanych tkanin, Sposób wedlug wynalazku mozna tez stosowac w polaczeniu z procesem prania, farbowania lub drukowania, albo tez w po¬ laczeniu z utrwalaniem innych srodków stosowanych do obróbki wlókien, np. za¬ praw* Na przyklad, do past drukarskich zawierajacych kwasne barwniki dodaje sie latwo reagujacych srodków alkylujacych, np. chlorowcoalkyloaminy, wzglednie wie- lochlorowcoalkyloaminy, przy czym czas parowania mozna przedluzyc w miare po-1 trzeby. Towar po nadrukowaniu i wysusze¬ niu lub wyparowaniu pozostawia sie przy odpowiedniej wilgotnosci powietrza i w od¬ powiedniej temperaturze jeszcze przez pe¬ wien czas, az proces alkylowania posunie sie dostatecznie daleko. Mozna równiez tkaniny welniane, sukna filcowe i inne ge¬ ste wytwory plaszczyznowe napawac moc¬ nymi roztworami barwników w zwyklej lub nieco podwyzszonej temperaturze, po czym utrwala sie przez przetrzymywanie ich w stanie wilgotnym na cieplo w obecnosci srodka alkylujacego, np. epichlorohydryny.Srodek alkylujacy moze sie od razu znaj¬ dowac w kapieli napawajacej, o ile nie jest on zbyt lotny. W ten sposób mozna otrzy¬ mywac wyjatkowo równomierne i trwale wyfarbowania na gestym materiale.Szczególnie wazne jest dodatkowe trak¬ towanie srodkami alkylujacymi lub dowol¬ nymi ich polaczeniami wytworów wyfarbo- wanych barwnikami rozpuszczalnymi w wodzie. Praktyczne przeprowadzenie takie¬ go dodatkowego traktowania polega na tym, ze wyfarbowane materialy wlókienni¬ cze, futra, skóry lub tym podobne napawa sie roztworem srodka alkylujacego* po czym pozostawia sie je przy odpowiedniej wilgotnosci powietrza iw odpowiedniej temperaturze az do calkowitego zakoncze* nia reakcji lub dostatecznie dalekiego jej przebiegu. Jasna jest rzecza, ze równiezi w tych przypadkach proces mozna przy* spieszyc lub skierowac w okreslonym kie¬ runku za pomoca dodatków powodujacych pecznienie lub przyspieszajacych reakcje, przez wstepne traktowanie, Jak równiez przez odpowiednie nastawienie wartosci pM.Szczególnie korzystne jest stosowanie par reagujacych cial, gdyz w ten sposób unika sie calkowicie niebezpieczenstwa „puszcza* niaM wyfarbowania, np. w przypadku wier lobarwnych tkanin mieszanych lub artykur lów drukowanych. Srodki ozywiajace, znaj¬ dujace sie ewentualnie na materiale, pozo* staja w tych warunkach nienaruszone, pod^ czas gdy przy traktowaniu wilgotnym cze¬ sciowo spelzaja lub tez przesuwaja sie na sasiednie miejsca, W obu przypadkach nalezy w kazdym badz razie pamietac o tym, ze niektóre barwniki zmieniaja odcien, co nalezy u- wzglednie przy farbowaniu; Szczególnie la¬ two zmieniaja barwe barwniki p - oksyazo¬ we z wodorem grupy wodorotlenowej la¬ two ulegajacym wymianie, np, barwnik Orange I (Schultz, 7 wydanie, tom I, stro* na 84), oraz barwniki z grupami aminowy¬ mi zdolnymi do reakcji, zwlaszcza pierw- szorzedowymi, np. Alizarinsaphirol. Zalez¬ nie od rodzaju zmiany barwnika moze wy¬ stapic zjawisko hypsochromowe lub bato^ chromowe. Zmianie zabarwienia mozna za¬ pobiec przez odpowiednie nastawienie war¬ tosci pH. Na ogól zmiany sa tym silniejsze, im bardziej odczyn staje sie zasadowym.W takich przypadkach nalezy reakcje z tlenkami alkylenowymi przeprowadzac lub co najmniej rozpoczynac w srodowisku sla¬ bo kwasnym. W obecnosci mocnych kwaf sów nie reagujacych wcale lub slabo reagu¬ jacych z tlenkami alkylenowymij np. kwa- — 7 —su siarkowego, wynik uzyskany np. za po¬ moca epichlorohydryny jest gorszy, przy czym przebieg reakcji pogarsza sie nie tyl¬ ko ilosciowo, lecz i jakosciowo.Srodki alkylujace o jednej grupie czyn¬ nej, np, tlenek propylenu, jodek etylu, bro¬ mek etylu, chlorek benzylu, ester metylo¬ wy kwasu chlorowcooctowego, chloroace- ton, reaguja slabiej z welna i chemicznie podobnymi produktami naturalnymi lub sztucznymi i w lagodnych warunkach, np. w temperaturze od 50° do 60°C, nie polep¬ szaja wytrzymalosci tak, jak srodki alky¬ lujace zawierajace wiecej niz jedna grupe czynna, np. epichlorohydryna, dwutlenek butadienu i inne. Natomiast uzyskuje sie znaczne wzmozenie efektu, jezeli proste srodki alkylujace typu estrowego polaczy sie z prostymi srodkami alkylujacymi typu tlenków alkylenowych i zwiazków analo¬ gicznych, np. z równoczasteczkowymi mie¬ szaninami tlenku 1,2 - propylenu i jodku etylu, estru metylowego kwasu chloroocto¬ wego, chlorku benzylu lub chloroacetonu.Ostateczna odpornosc wyfarbowania jest na ogól lepsza, gdy alkylowanie prze¬ prowadza sie po farbowaniu, poniewaz po dzialaniu srodka alkylujacego moze nasta¬ pic wedrowanie barwnika do miejsc o sil¬ niejszej zasadowosci, wzglednie najwiek¬ szego powinowactwa. Temu wedrowaniu barwników odpowiada niewielkie zmniej¬ szenie sie sily wyfarbowania, co mozna równiez zauwazyc w przypadkach, w któ¬ rych chemiczna zmiana barwnika jest zu¬ pelnie wykluczona.Dodatkowemu traktowaniu poddaje sie zasadniczo wyfarbowania uzyskane za po¬ moca dowolnych barwników zawieraja¬ cych kwasne grupy, a przede wszystkim za pomoca barwników do welny i jedwabiu, a z nich zas za pomoca tak zwanych barw¬ ników ,,egalizujacych", zwlaszcza cennych przedstawicieli tej klasy odpornych na dzialanie swiatla, np. produktów znajdu¬ jacych sie w handlu pod nazwa Anthra- lanfarbstoffe fi. G.). Równiez materialy, na których jedynie z trudnoscia uzyskuje sie równe wyfarbowania, mozna farbowac zupelnie równomiernie barwnikami „egali- zujacymi" i dopiero nastepnie traktowac dodatkowo epichlorohydryna w celu zwiek¬ szenia odpornosci na dzialanie wody i na pranie. Zmetnienie odcienia, które przy od¬ powiednim doborze barwnika jest niewiel¬ kie, nie ma zadnego znaczenia wobec znacznej zmiany odcienia koloru, wyste¬ pujacej po schromowaniu w sposób zwy¬ kly.Sposób wedlug wynalazku moze miec równiez duze znaczenie przy wyfarbowa- niach barwnikami bardziej odpornymi na dzialanie wody i na pranie, np. barwnika¬ mi znajdujacymi sie w handlu pod nazwa Supraminfarbstoffe (I. G.), Supranolfarb- stoffe (I. G.) lub Palatinechtfarbstoffe (I.G.). Nawet przy stosowaniu barwników wymagajacych dodatkowego chromowania i barwników metachromowych uzyskuje sie polepszenie.Chociaz dodatkowe polepszanie wyfar- bowan za pomoca srodków alkylujacych ma znaczenie w pierwszym rzedzie przy wyfarbowaniach barwnikami kwasnymi, wzglednie barwnikami z grupami kwasny¬ mi, to jednak sposób ten mozna zastoso¬ wac równiez do barwników zasadowych, przy czym jednak stosuje sie srodki, które wprowadzaja ze soba kwasne grupy, np. wspomniany juz 1,2 - propylenotlenko - 3 - sulfonian sodu. Materialy, które maja byc dodatkowo potraktowane, moga byc wstep¬ nie potraktowane przed farbowaniem lub podczas niego srodkami alkylujacymi, e- wentualnie innego rodzaju. Na przyklad, welne w surowym stanie, najlepiej odkwa¬ szona, poddaje sie najpierw dzialaniu siarczku propylenu, po przerobieniu jej na materialy wlókiennicze farbuje sie barwni- kami kwasnymi, a w celu polepszenia od¬ pornosci poddaje dodatkowemu traktowa¬ niu, np. epichlorohydryna. Wytwory zmie- - 8 —nione przez alkylowanie, zwlaszcza welna i inne materialy keratynowe, wykazuja na¬ stepnie znacznie zwiekszona odpornosc chemiczna. W przypadku welny zjawisko to wystepuje szczególnie wyraznie wów¬ czas, gdy do jej traktowania stosuje sie zdolne do reakcji substancje z co najmniej dwiema grupami podlegajacymi zmianie lub tez substancje przechodzace w zwiazki zawierajace co najmniej jedna grupe zmienna, np. dwutlenek butadienu, siar¬ czek 1,2 - propylenu, epichlorohydryne, tlenek 1 - chloro - 2,3 - propylenu, chlorek czterochlorooksypropyloamonowy. Welna potraktowana takimi lub podobnymi sub¬ stancjami rozpuszcza sie w zasadach znacz¬ nie wolniej tak, iz w ten sposób potrakto¬ wane materialy nadaja sie szczególnie do¬ brze do wyrobu takich artykulów, które maja byc poddane zasadowemu procesowi farbowania, np. barwnikami siarkowymi, kadziowymi lub naftolami AS, lub tez in¬ nemu zasadowemu traktowaniu uszlachet¬ niajacemu, np. zasadowemu praniu, merce- ryzacji lub kurczeniu.Przy farbowaniu naftolami AS wazna jest równiez i ta okolicznosc, ze welna po¬ traktowana wstepnie tlenkami alkyleno- wymi, np. epichlorohydryna, wykazuje w slabszym stopniu, niz material niepotrakto- wany, niepozadane zjawisko sprzegania sie welny z solami dwuazonowymi. Dzieki temu uzyskuje sie czystsze odcienie. Na przyklad, na welnie wstepnie potraktowa¬ nej epichlorohydryna i nastepnie wybielo¬ nej nadtlenkiem wodoru otrzymuje sie za pomoca 2,3 - oksynaftoylaminobenzenu i soli dwuazonowej wytworzonej z barwnika Echtblau BB Base (Schultz, 7 wydanie, tom II, strona 91) dobry granat, podczas gdy na zwyklej welnie uzyskuje sie tylko zielonkawy kolor niebieskoszary, Stwierdzono, ze wiele z wyzej wymie* nionych srodków alkylujacych, zwlaszcza tlenki aikylenowe i alkylenoiminy, wzgled¬ nie ich pochodne, jak równiez reagujace analogicznie do nich chlorowcoalkyloaminy i wlelochlorowcoaikyloaminy W taki sposób zmieniaja produkty proteinowe, ze ulegaja one w znacznie mniejszym stopniu uszko¬ dzeniom pod wplywem drobnoustrojów. W pewnych warunkach mozna uzyskac calko¬ wite i trwale uodpornienie ochronne. Bar¬ dzo dobre wyniki daje pod tym wzgledem np. epichlorohydryna, która ma te zalete, ze w stanie gazowym mozna ja stosowac równiez do obróbki takich przedmiotów, których nie mozna traktowac na mokro roztworami znanych srodków ochronnych przeciw molom; jako takie przedmioty na¬ lezy wymienic dywany, towary konfekcyj¬ ne, uniformy i inne podobne wyroby. Przed¬ mioty, które sa niszczone przez mole, np. meble wyscielane z wyslaniem welnianym lub wlosianym, narzuty, poduszki, mozna w tak prosty sposób oczyszczac i chronic od moli.Oprócz wymienionych tlenków alkyle- nów lub alkylenoimin, np. epichlorohydry- ny, epifluorohydryny, dwutlenku butadie¬ nu, butyloetylenoiminy, haloidków dwual- kyloetylenoamonowych i tym podobnych, mozna równiez stosowac zdolne do reakcji heterocykleny, zawierajace reszty wply¬ wajace na napiecie powierzchniowe, np. zwiazki o lancuchach weglowych z 8 — 14 atomów wegla oraz zwiazki zawierajace grupy zasadowe, powodujace rozpuszczal¬ nosc w wodzie, np. pochodne tlenków pro- penowych kwasów chlorowcotleno - trójfe- nylometanosulfonowych.Wszystkie powyzej opisane dodatkowe operacje, np. dodawanie srodków powodu¬ jacych pecznienie, katalizatorów, srodków bielacych oraz srodków chroniacych wlók¬ na, mozna stosowac wedlug wynalazku i wówczas, gdy chodzi tylko o zabezpiecze¬ nie gotowych produktów przed szkodnika¬ mi. W przypadku produktów wrazliwych praca w fazie gazowej przy duzej wilgot¬ nosci powietrza wymaga ostroznosci. Nale¬ zy unikac skraplania sie wilgoci przy o- - ? -chlodzeniu; w tym celu korzystne jest wy¬ pieranie wilgotnego powietrza przed otwar¬ ciem komory powietrzem cieplym i suchym lub co najmniej nalezy przez zastosowanie prózni usunac wieksza czesc wilgotnego powietrza.Przyklad L Welne zefirowa traktuje sie w ciagu 8 godzin w 40°C jednoprocen- towym roztworem tlenku propylenu w wo¬ dzie, przy czym stosunek kapieli wynosi 1 : 40. Welna zewnetrznie nie ulega zu¬ pelnie zmianie i zaledwie bardzo lekko zól¬ knie. W tym stanie, zwlaszcza w obojetnej lub slabo kwasnej kapieli farbiarskiej, po¬ siada ona znacznie wieksze powinowactwo do kwasnych barwników, np. do barwnika Alizarindirektblau A (Schultz, 7 wydanie, tom uzupelniajacy, strona 62), niz próbka porównawcza potraktowana w podobny sposób wylacznie woda. Jezeli do roztwo¬ ru tlenku propylenu dodac jeszcze 2% trójetyloaminy ( w stosunku do ilosci wel¬ ny), wówczas uzyskuje sie jeszcze glebsze wyfarbowanie.Przyklad II. Zwilzona welne zefiro¬ wa ogrzewa sie do 50°C w ciagu 8 godzin w parach tlenku propylenu (25% wagi wel¬ ny) w zamknietym naczyniu pojemnosci 100 czesci objetosciowych (w stosunku do 1 czesci wagowej welny). Welna oksypro- pylowana zachowuje sie wzgledem barwni¬ ków ciagnacych obojetnie podobnie, jak welna potraktowana w sposób opisany w przykladzie L W podobny sposób mozna uszlachetniac zwoje przedzy, np. szpule z welniana przedza kedzierzawiona. Wy¬ trzymalosc przedzy w stanie suchym i mo¬ krym po traktowaniu nie zmienila sie- Przy wspólnej przeróbce przedzy kedzie¬ rzawionej niepotraktowanej i potraktowa¬ nej mozna uzyskiwac jednoczesnie kurcze¬ nie i efekty o podobnych odcieniach („Toft- in-Ton").Przyklad III, Przedze mieszana, skla¬ dajaca sie z 50% welny i 50% wlókien wi¬ skozowych, pozostawia sie w ciagu 16 go¬ dzin w temperaturze 40°C w powietrzu za¬ wierajacym tlenek propylenu. Potraktowa¬ na w ten sposób przedza, farbowana 1% barwnika Pegubraun (Schultz, 7 wydanie, tom II, strona 173), daje juz w temperatu¬ rze 50 — 85^0 znacznie mocniejsze i rów¬ nomierniej sze wyfarbowania, niz przedza niepotraktowana.Przyklad IV. Naturalny jedwab nie- obciazony ogrzewa sie do temperatury 50°C w ciagu 14 godzin w zamknietej komorze o pojemnosci 160 czesci objetosciowych z 20% tlenku etylenu przy 92% wzglednej wilgotnosci powietrza. Jedwab potrakto¬ wany w ten sposób, zewnetrznie niezmie¬ niony, wykazuje znacznie zwiekszone po¬ winowactwo do kwasnych barwników ta¬ kich, jak Eosin S {Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 375), Azowollblau (Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 55), Alizarindirekt¬ blau A (patrz wyzej), Amidonaphtolrot BB (Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 58).Wyfarbowania te sa znacznie odporniejsze na dzialanie wody. Zewnetrznie jedwab nie ulega zmianie. Wytrzymalosc na zerwa¬ nie nieznacznie sie zmniejsza, natomiast wydluzenie graniczne odpowiednio wzra¬ sta.Przyklad V. Tkanine welniana napawa sie 10% -owym roztworem glicydu w wodzie i odwirowuje. Material potraktowany w ten sposób nie zmienia sie zewnetrznie po ogrzewaniu do temperatury 50°C w ciagu 9 godzin, natomiast wykazuje powiekszona zdolnosc pochlaniania licznych kwasnych barwników, np. Alizarindirektblau A (patrz wyzej).Przyklad VI. Przedze welniana zwil¬ za sie dokladnie woda zawierajaca 1% jodku dodecylotrójmetyloamonowego, do¬ kladnie odwirowuje i rozwiesza w tempe¬ raturze SO^C na przeciag 12 godzin w ko¬ morze zawierajacej 20% epichlorohydry- ny (na wage welny). 100 czesci objetoscio¬ wych komory przypada na 1 czesc welny.Powinowactwo welny potraktowanej epi- - 10 -chlorohydryna do barwników lub skladni¬ ków barwników z grupami kwasnymi, np.AlizarindirektWau A (patrz wyzej), Thia- zinrot (Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 121) lub Indigosolgriin JBA (Schultz, 7 wydanie, tom uzupelniajacy, strona 109), znacznie wzrasta. Podobny, choc nie tak wyrazny wynik uzyskuje sie, gdy sucha welne traktuje sie w podobny sposób mie¬ szanina powietrza i epichlorohydryny przy 75% wzglednej wilgotnosci powietrza. Na¬ lezy przyjac, ze po pochlonieciu grup chlo- rooksypropylowych wystepuja dalsze wtórne przemiany wzmagajace wynik.Trudno okreslic, czy i jakie inne grupy o- bok grup aminowych ulegaja jeszcze zmia¬ nie. Skoro welna jest juz dostatecznie pod¬ stawiona, wówczas reakcja grup amino¬ wych jest jeszcze slabo dodatnia lub w o- góle ustaje. Na przyklad, welna potrakto¬ wana epichlorohydryna w fazie gazowej az do przyrostu okolo 11% wagi nie wy¬ kazuje juz po krótkim gotowaniu w przeci¬ wienstwie do materialu wyjsciowego reak¬ cji chinhydronowej. Welna ta posiada zwiekszona odpornosc na dzialanie pro¬ mieni ultrafioletowych nawet po uprzednim wybieleniu nadtlenkiem wodoru. Dla tego tez efekt bielenia jest stosunkowo trwaly.Zwykla welna juz po dosc krótkim na¬ swietleniu wykazuje wyraznie silniejsza reakcje na siarke niezwiazana. Wyfarbo- wania barwnikami kwasnymi, np. Amido- naphtolrot BB (patrz wyzej), uzyskane w obecnosci kwasu siarkowego na uprzednio potraktowanych wlóknach, sa nastepnie znacznie odporniejsze na dzialanie wody i na pranie, niz tegoz rodzaju wyfarbowania na zwyklej welnie. Nalezy nastepnie za¬ znaczyc, ze potraktowana przedza welnia¬ na znacznie mniej sie kurczy, wskutek cze¬ go nadaje sie ona np. do wytwarzania listw w suknach welnianych. Unika sie tedy przy folowaniu niebezpieczenstwa szybszego lub mocniejszego stolowania tych listw, niz samego materialu.Przyklad VII. 10 kg luznej welny, do¬ brze przemytej i kondycjonowanej przy 95% wzglednej wilgotnosci powietrza w temperaturze pokojowej w partiach jedno- kilogramowych ubija sie w luzna warstwe i uklada w naczyniu o pojemnosci 100 li¬ trów. Nastepnie dodaje sie 1 kg epichlo¬ rohydryny, zamyka naczynie i obraca je bardzo wolno poczatkowo w ciagu 6 godzin w temperaturze pokojowej, a nastepnie w ciagu 10 godzin w temperaturze 55°C. Wel¬ ne przerabia sie nastepnie w zwykly spo¬ sób na czesanke.Przyklad VIII. 1 czesc wagowa tkani¬ ny odpornej na dzialanie kwasów, wytwo¬ rzonej z nitek mieszanych, skladajacych sie z 70 czesci welny i 30 czesci sztucznych wlókien z chlorku wielowinylowego, traktu¬ je sie w temperaturze 50°C w ciagu 14 go¬ dzin 15% epichlorohydryny w stanie pary w 100 czesciach objetosciowych powietrza przy 92% wzglednej wilgotnosci powietrza.Tkanine mozna nastepnie farbowac barwni¬ kami ciagnacymi na welne w temperaturze 60 — 75°C nie uszkadzajac przy tym wló¬ kien sztucznej zywicy wrazliwych na cie¬ plo.Przyklad IX. Mieszanine wlókien skladajaca sie z % czesci blyszczacego jedwabiu octanowego i % czesci welny traktuje sie w temperaturze 20° — 50°C drobna emulsja stopionej oleiny zawiera¬ jaca 50% epichlorohydryny. Mase wlókni¬ sta, uwolniona przez odcisniecie od nad¬ miaru, lecz zawierajaca jeszcze 10% olei¬ ny, ogrzewa sie od 40° do 60° C w ciagu 12 godzin w naczyniu zamknietym, po czym material ten przerabia sie dalej w zwykly sposób. Otrzymuje sie przedze, ha której pomimo niewielkiej zawartosci welny po wyfarbowaniu kwasnymi barwnikami w stosunkowo niskiej temperaturze, nie po¬ wodujacej naruszenia jedwabiu octanowe¬ go, i przy dobrym wykorzystaniu barwnika uzyskuje sie mocne efekty melaniowe.Przedza taka posiada niewielka zdbl- — 11 —nbsc kurczenia sie i nadaje sie zwlaszcza do wyrobów dzianych.Przyklad X. Welne napawa sie 5%- owym roztworem octanu tlenku piperydy- lopropenowego, po czym odwirowuje i o- grzewa do temperatury 40°C w ciagu 16 godzin. Powinowactwo do barwników wel¬ ny potraktowanej w ten sposób wzrasta znacznie. Jeszcze lepszy wynik uzyskuje sie przez zastosowanie wolnej zasady, jednak mocno zasadowy odczyn jest na ogól nie¬ pozadany. Zamiast octanu mozna równiez stosowac produkt przylaczenia siarczanu dwumetylu do tlenku piperydylopropeno- wego.Przyklad XL Welne traktuje sie w temperaturze 40° — 50PC 3% -owym roz¬ tworem octanu tlenku 1 - N - perhydrokar- bazolylo - 2,3 - propenowego, a nastepnie ogrzewa do temperatury 60*— 65°C w cia¬ gu 16 godzin. Powinowactwo do kwasnych barwników wzrasta.Przyklad XII. Przedze zefirowa na¬ pawa sie w temperaturze 50°C 3% -owym roztworem metylosiarczanu tlenku 1 - do- decylometyloamino - 2,3 - propenowego* zawierajacym w litrze 5 g jodku dodecylo- trójmetyloamonowego, i po odwirowaniu ogrzewa do temperatury 50^0 w ciagu 16 godzin. Wyfarbowania barwnikami kwa¬ snymi, zwlaszcza przy farbowaniu w srodo¬ wisku obojetnym, sa o wiele glebsze. Jed¬ noczesnie uzyskuje sie zmiekczenie welny odporne na pranie.Przyklad XIII. 1 kg welny napawa sie 15%-owym roztworem tiomocznika, od¬ wirowuje i nastepnie traktuje w tempera¬ turze 50°C 25% tlenku propylenu w naczy¬ niu o pojemnosci 100 litrów w ciagu 14 go¬ dzin przy 75% wzglednej wilgotnosci po¬ wietrza. Alkylowana welne gruntuje sie nastepnie w 30°C w ciagu % godziny za¬ wiesina 2,3 - oksynaftoylo - 1 - aminoben- zenu (Naphtol AS) o odczynie zasadowym (roztwór I), nastepnie odwirowuje i nie pluczac wywoluje w temperaturze pokojo¬ wej w ciagu % godziny roztworem soli dwuazonowej, otrzymanej z barwnika Echtblau BB Base (patrz dalej) (Roztwór II). Otrzymuje sie granat o odcieniu czer¬ wonym, podczas gdy na welnie niepotrak- towanej powstaje jedynie brudny i slabszy zielonawy blekit.Roztwór I. Na 100 czesci welny sto¬ suje sie 1 czesc barwnika Naphtol AS, roz¬ puszczonego w 2 czesciach objetosciowych alkoholu, 0,5 czesci objetosciowych lugu sodowego mocy 34°Bc i 1 czesci objetoscio¬ wej wody. Roztwór ten wlewa sie do ka¬ pieli zawierajacej w 850 czesciach objeto¬ sciowych wody o temperaturze 35°C 12 czesci objetosciowych 50% -owego oleju tureckiego i 8 czesci objetosciowych lugu sodowego mocy 34aBe, Przez ostrozne stop¬ niowe dodawanie 300 czesci objetoscio¬ wych 20%-owego roztworu chlorku sodu zwieksza sie zdolnosc ciagnienia barwnika na welne.Roztwór II. Na 100 czesci welny sto¬ suje sie 5,4 czesci barwnika Echtblau BB Base, który dwuazuje sie Zdt pomoca 6t2 cm3 kwasu solnego mocy 20° Be i 1,4 cze¬ sci azotynu sodu. Nastepnie rozciencza sie do 2 000 czesci objetosciowych woda za¬ wierajaca 4 czesci octanu sodu.Przyklad XIV. Niefarbowana przedze welniana ogrzewa sie w naczyniu zamknie¬ tym w ciagu 14 godzin do temperatury 55°C z 20% siarczku 1,2 - propylenu przy 75% wzglednej wilgotnosci powietrza. Ma¬ terial zewnetrznie niezmieniony wykazuje znacznie zwiekszona odpornosc na dziala¬ nie zasad. Jezeli welna przed traktowa¬ niem zostala nasycona 0,2%-owym roztwo¬ rem boraksu i odwirowana, wówczas bada¬ nie szybkosci rozpuszczania w n/2 lugu w temperaturze 95°C wykazuje jeszcze wiek¬ sza jej odpornosc na dzialanie zasad.Przyklad XV. Material welniany o- grzewa sie z oddzielnie odparowywana mieszanina 10% epichlorohydryny i 10% siarczku propylenu w naczyniu zamknie- — 12 —tym o pojemnosci 50 czesci objetosciowych w ciagu 12 godzin do temperatury 50° — SS^C przy 75% wzglednej wilgotnosci po¬ wietrza. Welna potraktowana w ten spo¬ sób wykazuje znaczny wzrost powinowac¬ twa do barwników kwasnych.Przyklad XVI. Przedze welniana trak¬ tuje sie w ciagu 20 minut w temperaturze pokojowej 10%-owym roztworem 1,2 - pro- pylenotleno - 3 - sulfonianu sodu, swiezo przygotowanego z y - chloro - /? - oksypro- pano - a - sulfonianu sodu i równoczastecz- kowej ilosci wodorotlenku potasu, po czym przedze odwirowuje sie i ogrzewa w ciagu 12 godzin do temperatury SO^C. Skutkiem obecnosci grupy sulfonowej zmniejsza sie powinowactwo do barwników kwasnych, natomiast bardzo wzrasta powinowactwo do barwników zasadowych, np. do fioletu metylowego. Welna potraktowana w po¬ wyzszy sposób wykazuje wzmozona la¬ twosc zwilzania sie i daje sie farbowac w stosunkowo niskich temperaturach na bar¬ dzo glebokie odcienie.To zachowanie sie welny wykazuje, ze przy jej traktowaniu sposobem wedlug wy¬ nalazku nastepuje chemiczna zmiana skut¬ kiem podstawienia, a nie skutkiem ewen¬ tualnej zmiany fizycznej powierzchni.Podobne, chociaz slabsze dzialanie u- zyskuje sie przez zastapienie propyleno- tlenosulfonianu sodowego sola potasowa kwasu glicydowego.Przyklad XVII. Nieobciazony oczy¬ szczony jedwab naturalny traktuje sie w ten sam sposób, jak welne w przykladzie XVI. Pod wzgledem farbiarskim uzyskuje sie ten sam wynik. Powinowactwo do barw¬ ników kwasnych zostaje zmniejszone, na¬ tomiast znacznie wzrasta ono wzgledem barwników zasadowych.Przyklad XVIII. Material na suknie damskie, wykonany z mieszanego przedzi¬ wa, skladajacego sie z 50% welny i 50% zwyklej wiskozy, nasyca sie w temperatu¬ rze pokojowej 10%-owym roztworem soli amonowej o wzorze IV, otrzymanej przez przegrupowanie chlorooksypropylopipery- dyny, po czym po uplywie 20 minut odci¬ ska sie i przetrzymuje w ciagu 16 godzin w temperaturze 50°C. Powinowactwo mate¬ rialu, zwlaszcza jego skladnika welniane¬ go, do barwników z grupami kwasnymi, np. do barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej), Orange II (Schultz, 7 wyda¬ nie, tom I, strona 86), Thiazinrot R (patrz wyzej) i Pegubraun (patrz wyzej) znacz¬ nie wzrasta.Skladniki przedzy mozna farbowac juz w stosunkowo nizszych temperaturach, co chroni w znacznym stopniu wyroby wló¬ kiennicze.Taki sam skutek uzyskuje sie, gdy za¬ miast pochodnej piperydyny stosuje sie czwartorzedowa sól amonowa o wzorze II, otrzymywana z /? - chlorodwuetyloaminy przez wewnatrzczasteczkowe alkylowanie.Przyklad XIX. Opilki rogowe ogrzewa sie z 10%-owym wodnym roztworem tlen¬ ku propylenu do 60PC w naczyniu za¬ mknietym w ciagu 10 godzin. Przemyte woda i wysuszone opilki farbuje sie za po¬ moca barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej) glebiej od opilek rogowych ogrzewanych w taki sam sposób wylacznie z woda.Przyklad XX. Skóre garbowana alu¬ nem rozwiesza sie w wilgotnym stanie na przeciag 8 godzin w temperaturze 50°C w powietrzu zawierajacym tlenek etylenu.Potraktowana skóra farbuje sie barwnika¬ mi kwasnymi glebiej, niz skóra niepotrak- towana.Przyklad XXI. Plyty prasowane z u- twardzonej kazeiny umieszcza sie na prze¬ ciag 10 godzin w 10%-owym roztworze wodnym tlenku propylenu w 309C. Po¬ traktowane w ten sposób przedmioty, na¬ wet po dokladnym wymyciu woda, farbuje sie barwnikami kwasnymi znacznie glebiej, niz plyty wlozone do wody w temperatu¬ rze 30°C na taki sam okres czasu. - 13 —Przyklad XXII. Welne nasyca sie w temperaturze pokojowej roztworem zapo¬ biegajacym utlenianiu, zawierajacym 3% mannitu i 1% siarczynu sodu, po czym od¬ wirowuje sie i traktuje bez dostepu powie¬ trza 15% siarczku propylenu w ciagu 14 godzin w temperaturze 50°C przy 75% wzglednej wilgotnosci powietrza. Po usu¬ nieciu nadmiaru siarczku propylenu trak¬ tuje sie dodatkowo 10% jodku metylu, przy czym prawdopodobnie tworza sie grupy sulfonowe. Potraktowana w ten spo¬ sób welna wykazuje duze powinowactwo do barwników kwasnych.Przyklad XXIII. 1,7 czesci welny o- grzewa sie parami bromku etylu w ilosci 0,5 czesci w ciagu 14 godzin w temperatu¬ rze 80°C w 1 000 czesciach objetosciowych powietrza przy 75% wzglednej wilgotno¬ sci powietrza. Welna, która zewnetrznie u- legla nieznacznej zmianie, ciagnie z ka¬ pieli obojetnej barwnik Alizarindirektblau A {patrz wyzej) lub Orange II (patrzy wy¬ zej) (kazdego po 2%) znaczne silniej, niz niepotraktowana welna z takiej samej ka¬ pieli farbiarskiej. Wyfarbowania te sa bar¬ dziej odporne na pranie od wyfarbowan o tej samej glebokosci, uzyskanych na welnie niepotraktowanej. Takie same róznice pod wzgledem farbiarskim uzyskuje sie w przy¬ padku, gdy welna przed farbowaniem zo¬ stala potraktowana mydlem.Przyklad XXIV. Welne wyfarbowana za pomoca 2% barwnika Orange II (patrz wyzej) traktuje sie parami jodku etylu w ciagu 16 godzin w temperaturze 50°C przy 75% wzglednej wilgotnosci powie¬ trza. Odpornosc tego wyfarbowania na pranie jest znacznie wieksza, niz zwykle.W podobny sposób mozna polepszyc od¬ pornosc na pranie 2%-owego wyfarbowa¬ nia barwnika Azofuchsin G (Schultz, 7 wy¬ danie, tom I, strona 87) na welnie.Przyklad XXV. Welne ogrzewa sie przy 75% wzglednej wilgotnosci powie¬ trza z 20% chlorku benzylu (w stosunku do wagi welny) w ciagu 16 godzin Ao ten*- peratury 80°C. Potraktowane pasmo jest jeszcze czysto biale. Przy farbowaniu barwnik Alizarindirektblau A (patrz wy* zej) ciagnie bardzo silnie na potraktowa¬ ny material juz w temperaturze 60°G.Posrednie traktowanie amoniakiem daje równiez prawie takie same wzgledne róz¬ nice.Przyklad XXVI. Welne nasyca sie o- bojetnym 10%-owym roztworem chloro- benzylosulfonianu sodu z dodatkiem 1/10 mola jodku potasu (w stosunku do ilosci soli kwasu benzylochlorosulfonowego), po czym odwirowuje sie ja i ogrzewa w ciagu 16 godzin w temperaturze 70°C przy 92% wzglednej wilgotnosci powietrza. Barwniki zasadowe, np. fiolet metylowy (patrz wy¬ zej), utrwala sie w obecnosci octanu sodu znacznie mocniej, niz na welnie niepotrak¬ towanej.Przyklad XXVII. Welne napawa sie n/5-ym roztworem chlorku czterochloro- oksypropyloamonowego i po odwirowaniu ogrzewa w ciagu 16 godzin w temperaturze 80^G. Potraktowana welna po dokladnym wymyciu woda farbuje sie barwnikiem Ali¬ zarindirektblau A (patrz wyzej) znacznie silniej od materialu niepotraktowanego.Przyklad XXVIII. 10 czesci przedzy zefirowej przeprowadza sie w ciagu 1 go¬ dziny w temperaturze 65°C i w ciagu 1 go¬ dziny w temperaturze 75°C przez wodna zawiesine 5 czesci kredy szlamowanej i 5 czesci estru metylowego kwasu toluenosul- fonowego (obydwa te zwiazki sa przepro¬ wadzone w zawiesine za pomoca 20% oley- lowieloglikolu) przy stosunku kapieli 1 : 20.Nastepnie przedze plucze sie dokladnie i traktuje mydlem. Potraktowana welna bar¬ wi sie barwnikami kwasnymi, np. barw¬ nikiem Alizarindirektblau A (patrz wy¬ zej), znacznie mocniej, niz material wyj¬ sciowy.Przyklad XXIX. Przedze zefirowa far¬ buje sie w zwykly sposób za pompca 3%barwnika Amidonaphtoirot SJB (Schultz, wydanie 7, tom I, strona 58), a nastepnie ogrzewa w ciagu 12 godzin w temperaturze 50°C z 8% tlenku propylenu i 20% jodku etylu w naczyniu zamknietym o pojemno¬ sci 100 czesci objetosciowych przy 92% wzglednej wilgotnosci powietrza. Potrak¬ towana welne mozna prac mydlem w tem¬ peraturze 80°C bez znaczniejszych zmian wyfarbowania i bez zafarbowania bialego materialu. Wyfarbowania niepoddane trak¬ towaniu dodatkowemu po wiekszej czesci znikaja w tych samych warunkach, a bialy towar ulega przy tym bardzo wyraznemu zafarbowaniu.Przyklad XXX. Sztuczny jedwab fi- broinowy ogrzewa sie w obecnosci par jod¬ ku metylu w ciagu 16 godzin w temperatu¬ rze 80°C i przy 75% wzglednej wilgotnosci.Przez to zwiekszone zostaje powinowac¬ two wlókien do barwników. Jedwab sztucz¬ ny potraktowany farbuje sie barwnikiem Orange II (patrz wyzej) w tej samej ka¬ pieli nie ciemniej, niz niepotraktowany.Przyklad XXXI. Sztuczny jedwab oc¬ tanowy, zawierajacy w postaci domieszki zasadowa sztuczna zywice szeregu winylo¬ wego (wlókna zawieraja 0,4% trzeciorze¬ dowego azotu zasadowego), farbuje sie za pomoca 2% barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej) w obecnosci kwasu octo¬ wego. Wyfarbowany jedwab sztuczny roz¬ wiesza sie w obecnosci par jodku etylu na przeciag 14 godzin w temperaturze 80°C i przy 75% wzglednej wilgotnosci powie¬ trza. Odpornosc wyfarbowania na pranie zwieksza sie dosc znacznie.Przyklad XXXII. Ciezki material wel¬ niany napawa sie stezonym roztworem barwnika Patentblau V (Schultz, wydanie 7, tom I, strona 349), zawierajacym nie¬ wielka ilosc obojetnego zagestnika i oleylo- metylotaurynianu sodu, a nastepnie odci¬ ska sie w ten sposób, ze na wlóknach pozo¬ staje okolo 2% barwnika. Po stosunkowo szybkim przeprowadzeniu materialu przez suszarnie poddaje sie go w stanie zwinie¬ tym przy 90% wzglednej wilgotnosci po¬ wietrza i w temperaturze 60° C w ciagu 8 godzin dzialaniu 15% epichlorohydryny.W koncu towar paruje sie i wykancza w zwykly sposób.Przyklad XXXIII. Material welniany, który traktowano w ciagu 14 godzin przy 75% wzglednej wilgotnosci powietrza i w temperaturze 50°C parami 25% epichloro¬ hydryny, drukuje sie w obecnosci etyleno- tiomocznika barwnikami kwasnymi, np, barwnikiem Brillantwalkblau B (Schultz, wydanie 7, tom II, strona 41) lub 5% Ne- rol TL (Schultz, wydanie 7, tom I, strona 237). Otrzymuje sie bardzo glebokie, pel¬ ne druki.Przyklad XXXIV. Tkanine welniana napawana uprzednio n/5-ym roztworem chlorku czterochlorooksypropyloamonowe- go i po odwirowaniu ogrzewana w ciagu 16 godzin do temperatury 80°C farbuje sie, w obecnosci 7,5% zasad pirydynowych o punkcie wrzenia 125° — 150PC w kapieli obojetnej 4% barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej). Barwnik utrwala sie na wlóknach juz w temperaturze znacznie niz¬ szej od temperatury wrzenia.Przyklad XXXV. Przedze welniana, potraktowana uprzednio 12% epichlorohy¬ dryny w naczyniu o pojemnosci 25 czesci objetosciowych w ciagu 14 godzin w tem¬ peraturze 50°C i przy 92% wzglednej wil¬ gotnosci powietrza, farbuje sie w obecno¬ sci 10% zasad pirydynowych o puhkcie wrzenia 125° — 150°C bez dodatku kwasu 4% barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej). W obecnosci pirydyny barwnik ciagnie na wlókno znacznie szybciej.Przyklad XXXVI. Tkanine welniana drukuje sie pasta drukarska o zwyklym nizej podanym skladzie, która obok barw¬ nika Nerol TL (patrz wyzej) zawiera chlo¬ rek czterochlorooksypropyloamonowy, pa¬ ruje sie w zwykly sposób, a nastepnie po¬ zostawia na przeciag 10 godzin w tempe - 15 —raturze 60°C przy 92% Wzglednej wilgot¬ nosci powietrza. Juz i bez tego traktowa¬ nia osiaga sie polepszenie odpornosci tka¬ niny ria Wode- Otrzymany druk jest bardzo trwaly.Sklad pasty drukarskiej: Nerol TL extra tiodwuetylenoglikol woda zageszczenie z gumy brytyjskiej i tragantu chlorek cztero - y - chloro - /? - oksypropy- loamonowy 5 czesci wagowych ^ 11 u 22 „ 60 ., ^ 11 11 Przyklad XXXVII. 100 g welny farbo¬ wanej 3% barwnika Alizarindirektblau A traktuje sie w temperaturze 55°C w ciagu 8 godzin przy rytmicznych wahaniach ci¬ snienia od okolo 60 do 100 mm wysokosci slupa wody 15 g epichlorohydryny w 10 li¬ trach powietrza przy 90% wzglednej wil¬ gotnosci powietrza. Wyfarbowanie jest bar¬ dzo odporne na pranie. Biale towary po praniu mydlem (zgodnie z normami Komi¬ sji Wytrzymalosciowej Zwiazku ,,Verein deutscher Chemiker", 5 wydanie 1931) praktycznie nie ulegaja zabrudzeniu, a ka¬ piel mydlana zabarwia sie bardzo slabo, podczas gdy wyfarbowania uprzednio nie- potraktowane w znacznym stopniu „pu¬ szczaja", a biale miejsca towaru ulegaja bardzo mocnemu zafarbowaniu. Analogicz¬ ne wyniki uzyskuje sie przy farbowaniu barwnikiem Alizarincyaningrun G (Schultz, 7 wydanie, tom I, strona 532).Przyklad XXXVIII. Zamiast epichlo¬ rohydryny, podanej w poprzednim przy¬ kladzie, stosuje sie te sama ilosc tlenku 1,2 - propylenu. Polepszenie odpornosci, zwlaszcza odpornosci na wode, jest i w tym przypadku bardzo znaczne, choc nie tak bardzo, jak poprzednio.Przyklad XXXIX. Welne wyfarbowa- na barwnikiem Orange II (patrz wyzej) na¬ pawa sie 5% -owym roztworem dwuczwar- torzedowej soli trójmetylenoamonowej z dwuchlorooksypropylopiperazyna. Mate¬ rial nieco podsuszony zwija sie i ogrzewa w ciagu 14 godzin przy 75% wzglednej wil¬ gotnosci powietrza w temperaturze 80°C.Uzyskuje sie znaczne polepszenie odpor¬ nosci na wode.Przyklad XL. Welne wyfarbowana 3% barwnika Amidonaphtolrot BB (patrz wyzej) w roztworze kwasu mrówkowego o- grzewa sie do temperatury 50°C w naczy¬ niu o pojemnosci 25 czesci objetosciowych z 12% epichlorohydryny w ciagu 10 godzin przy 92% wzglednej wilgotnosci powie¬ trza. Wyfarbowanie praktycznie niezmie¬ nione staje sie calkowicie odporne na dzia¬ lanie wody, a pranie mydlem i soda we¬ dlug norm Komisji Wytrzymalosciowej ledwo je oslabia. Biale miejsca na mate¬ riale nie brudza sie. Podobne znaczne po¬ lepszenie wlasnosci daja kwasne wyfarbo¬ wania za pomoca ponizszych barwników: Flavazin S Viktoriascharlach 3 R Radiorot VB Supranolbrillantrot 3B Azowollviolett 7 R Sulfosaureblau R Amidoblau GGR Naphtalingriin V (Schultz, 7 wyd., t. I, str. 300) (Schultz, 7 wyd. dod. t. I., str. 143) (Schultz, 7 wyd., t. II, str. 180) (Schultz, 7 wyd., t. II, str. 204) (Schultz, 7 wyd. dod. t. I. str. 70) (Schultz, 7 wyd., t. I, str. 110) (Schultz, 7 wyd., t. II, stn 15) (Schultz, 7 wyd., t. I, str. 322).Przyklad ftLL Filc welniany wygarbo¬ wany 3% barwnika Anthralanrot G (Schultz, 7 wyd., dod. t. I, str. 68) ogrze¬ wa, sie w naczyniu zamknietym o pojemno¬ sci 50 czesci objetosciowych w ciagu 15 godzin z 20% epichlorohydryny do tempe¬ ratury 50°C przy 75% wzglednej wilgotno¬ sci powietrza* Filc potraktowany w ten sposób jest bardzo odporny na dzialanie wody. Przy praniu mydlem i soda w tem¬ peraturze 50°C zgodnie z przepisami Ko¬ misji Norm wyfarbowane i biale towary jednoczesnie prane pozostaja bez zmiany. ogrzewa sie z 20% epichlorohydryny przy 90% wzglednej wilgotnosci powietrza w ciagu 15 godzin w temperaturze 60°C. Wy¬ farbowanie jest odporne na dzialanie wo¬ dy, podczas gdy przed tym. traktowaniem bialy towar ulegal dosc mocno zabarwie¬ niu.Przyklad XLIII. Tkanine welniana wyfarbowana 7% barwnika Amidoschwarz A2G ogrzewa sie do temperatury 50°C z 15% epichlorohydryny w naczyniu o po¬ jemnosci 25 czesci objetosciowych w ciagu 15 godzin przy 90% wzglednej wilgotnosci powietrza. Odpornosc na pranie i dzialanie potu wzrasta bardzo znacznie.Przyklad XLIV. Welne wyfarbowana barwnikiem Amidonaphtolrot BB napawa sie 10%-owym roztworem tiomocznika i traktuje mieszanina 10% tlenku propylenu i 10% epichlorohydryny w ciagu 12 godzin w temperaturze 55°C. Odpornosc wygar¬ bowania wzrasta bardzo znacznie. Podob¬ ny wynik uzyskuje sie stosujac mieszanine siarczku 1,2 - propylenu i epichlorohydry¬ ny. Traktowanie mozna przeprowadzic w dwóch okresach.Przyklad XLV. Welne wyfarbowana barwnikiem Amidonaphtolrot BB w obec¬ nosci kwasu siarkowego i wyplukapa roz- Matomiast filc niepotraktowany zabarwia mocno kapiel i bardzo brudzi biala welne. 9 % -owe wyfarbowanie tym samym barwnikiem na pilsni wlosianej znacznie sie równiez polepsza skutkiem takiegoz traktowania. Wyfarbowanie jest praktycz¬ nie odporne na dzialanie wody i przy trak¬ towaniu mydlem w temperaturze 50°C za¬ chowuje sie podobnie, jak slabsze wyfar¬ bowanie na filcu welnianym.Przyklad XLII. Przedze zefirowa wy¬ farbowana na gleboki kolor bordo barwni¬ kami: cienczonym roztworem octanu sodu ogrze¬ wa sie w zamknietym naczyniu o pojemno¬ sci 25 czesci objetosciowych do temperatu¬ ry 50°C z 15% dwutlenku butadienu w cia¬ gu 14 godzin. Odpornosc wyfarbowania na wode i pranie jest znacznie powiekszona.Przyklad XLVI. Wyfarbowany mate¬ rial welniany napawa sie w napawaczce 5%-owym roztworem chlorku N - dwuety- lenoamonowego, odciska, lekko podsusza i w zwinietym stanie ogrzewa do temperatu¬ ry 70€C w ciagu 8 godzin przy 75% wzgled¬ nej wilgotnosci powietrza. Tkanina jest za¬ bezpieczona przed molami.Przyklad XLVII. Biale futro królicze ogrzewa sie w zamknietym zbiorniku o pojemnosci 50 czesci objetosciowych do 55°C z 15% epichlorohydryny w ciagu 15 godzin i przy 92% wzglednej wilgotnosci powietrza. Futro zewnetrznie prawie nie¬ zmienione farbuje sie barwnikiem Ursol- grau B na odcien ciemniejszy, a przede wszystkim daje wyfarbowanie bardziej od¬ porne na tarcie, niz futro niepotraktowane.W danym przypadku przygotowanie futra za pomoca kapieli zasadowej i zaprawia¬ nie staje sie zbedne.Przyklad XLVIIL Jedwab octanowy, otrzymany przez przedzenie na sucho z 0,5% Palatinechtblau RRN (Schultz, 7 wyd., t. uzup. str. 116) 5% Palatinechtbordo N (Schultz, 7 wyd., t. uzup. str. 117) 2% Palatinechtrosa GEN (Schultz, 7 wyd., t uzup. str. 118) — 17 —roztworu chlorku metylenu i alkoholu i skladajacy sie z 80 czesci octanu celulozy zwiazanego z 54% kwasu octowego (w po¬ staci acetylu) oraz z 20 czesci estru izoni¬ kotynowego celulozy, a otrzymany wedlug patentu francuskiego nr 644 480 i dodatko¬ wego do niego patentu nr 38 195, farbuje sie w ciagu godziny w temperaturze 50° — 75°C zawiesina 10% toluenosulfonianu me¬ tylu i 3 % barwnika Alizarindirektblau A (patrz wyzej) w obecnosci kredy szlamo¬ wej. Kapiel zostaje prawie calkowicie wy¬ czerpana. Wskazane jest dodawanie do ka¬ pieli malymi dawkami estru kwasu tolueno- sulfonowego zmieszanego ze srodkami e- mulgujacymi. W celu lepszego wykorzysta¬ nia barwników mozna dodawac do kapieli siarczanu sodu w ilosci do 50% wagi wlók¬ na. W podobny sposób mozna jedwab far¬ bowac barwnikami kwasnymi. PL