Antonius en Cleopatra

Antonius en Cleopatra
Informatie
Alternatieve titel	Antony and Cleopatra
Schrijver	William Shakespeare
Taal (origineel)	Engels
Vertaling
Land	Engeland
Genre	Tragedie
Eerste opvoering	Opvoering: rond 1607 Publicatie: 1623
Akte(s)	5
Duur (lengte)
ISBN
Uitgeverij
Bijzonderheden
Online-tekst
Portaal Theater

Antonius en Cleopatra (Engels: Antony and Cleopatra) is een toneelstuk van de Engelse toneelschrijver William Shakespeare. Het stuk is een tragedie die voor het eerst rond 1607 werd opgevoerd. In 1623 werd het toneelstuk voor het eerst gepubliceerd als onderdeel van het First Folio. Dat was de eerste grote verzameling van Shakespeares toneelstukken.

Het toneelstuk is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van Marcus Antonius en Cleopatra. Het stuk volgt de relatie tussen Marcus en Cleopatra in de tijd van de Romeinse burgeroorlogen. Die burgeroorlogen braken uit na de moord op Julius Caesar. Shakespeare schreef enkele jaren eerder het toneelstuk Julius Caesar. Mogelijk is Antonius en Cleopatra een vervolg op dat toneelstuk, maar het is onduidelijk of hij dat echt zo bedoelde.

Shakespeares toneelstuk is verschillende keren verfilmd. Soms wordt Antonius en Cleopatra als historiestuk gezien, maar het toneelstuk is niet helemaal historisch correct. Shakespeare nam (net als bij andere historiestukken) artistieke vrijheid.

Personages

In het toneelstuk komen de volgende personages voor:

Daarnaast zijn er nog een heleboel figuranten in de rol van officiers, soldaten, boodschappers en bedienden.

Samenvatting

Marcus Antonius is een van het driemanschap (naast Octavius en Lepidus) dat over de Romeinse Republiek regeert. Hij verwaarloost echter zijn taken en negeert de situatie in Rome. Hij spendeert liever zijn tijd met Cleopatra, de koningin van Egypte. Octavius (de latere keizer Augustus) roept Marcus Antonius terug naar Rome nadat Fluvia een opstand tegen hem leidde en stierf. Eenmaal in Rome moet drie piraten op de Middellandse Zee verslaan. Cleopatra blijft achter in Alexandrië, waar zij wacht voor Marcus Antonius terugkomst.

Ondertussen krijgen Octavius en Marcus Antonius ruzie. Agrippa stelt voor dat Marcus Antonius trouwt met Octavia, de zus van Octavius. Op die manier zou de ruzie bekoeld worden. Marcus Antonius gaat akkoord, maar Enorbarbus weet dat Octavia nooit aan hem kan voldoen. Hij zal namelijk altijd van Cleopatra blijven houden. Een waarzegger vertelt aan Marcus Antonius dat hij zal sterven wanneer hij met Octavius zal vechten. Cleopatra komt op de hoogte van Marcus Antonius huwelijksplannen. Ze is woedend, maar de boodschapper verzekert haar dat zij veel mooier is dan Octavia.

Voor de slag probeert het driemanschap te onderhandelen met Sextus Pompey, een van de piraten. Hij kan Sicilië en Sardinië blijven houden als meehelpt de andere twee piraten te verslaan. Sextus gaat akkoord en ze winnen de slag. Marcus Antonius besluit naar Athene te gaan, maar dan keren Lepidus en Octavius zich tegen Sextus en verklaren hem de oorlog. Antonius is woedend daarover.

Vervolgens keert Marcus Antonius terug naar Alexandrië, waar hij zichzelf en Cleopatra kroont als koning en koningen van Egypte en het oostelijke deel van het Romeinse Rijk. Daardoor claimt Marcus Antonius een derde van het Romeinse grondgebied (zijn eigen deel als lid van het driemanschap). Hij krijgt hierdoor ruzie met Octavius en Lepidus. Marcus Antonius besluit zich voor te bereiden op een oorlog tegen Octavius. Enorbarbus raadt hem aan om op land te vechten, omdat Octavius een sterkere marine heeft. Marcus Antonius weigert dat te doen en de slag vindt op zee plaats. Cleopatra besluit Marcus Antonius te helpen met haar vloot.

Tijdens de slag bij Actium vlucht Cleopatra echter en Marcus Antonius gaat haar achterna. Hij laat zijn eigen troepen in de steek. Hij voelt zich slecht daarover, maar verklaart Cleopatra ook zijn liefde voor haar. Octavius stuurt Cleopatra een boodschapper om over te stappen naar zijn kant. Zij twijfelt en flirt met de boodschapper. Vervolgens komt Marcus Antonius binnen en wordt woedend op haar, maar vergeeft haar uiteindelijk. De twee besluiten een nieuwe slag tegen Octavius te vechten; ditmaal op land.

Op de avond voor de slag gaat alles mis. Men gelooft dat de god Hercules zijn bescherming van Marcus Antonius heeft opgegeven. Ook stapt Enorbarbus over naar de kant van Octavius. Marcus Antonius besluit om Enorbarbus op te zoeken. Enorbarbus is zo beschaamd dat hij sterft van een gebroken hart. Antonius verliest de veldslag en zijn troepen leggen de strijd neer. Op dat moment beseft Marcus Antonius zich dat Cleopatra hem belazerd heeft. Hij wil haar vermoorden voor verraad. Cleopatra wil zijn liefde terugwinnen door hem het bericht te sturen dat zij zichzelf vermoord heeft. Zij sluit zich op in haar monument en wacht voor zijn terugkomst.

Haar plan loopt verkeerd af: Marcus Antonius hoort van haar zelfmoord en ziet het leven niet meer zitten. Hij vraagt aan Eros om hem met een zwaard dood te steken. Eros weigert dat en besluit daarentegen zelfmoord te plegen. Marcus Antonius bewondert hem voor iets dat hij zelf niet kan. Marcus Antonius doet zelf een poging, maar verwondt zichzelf. Op dat moment ontdekt hij dat Cleopatra nog in leven is. Hij gaat naar Cleopatra toe en sterft in haar armen.

Egypte is verslagen en Cleopatra staat onder Romeins huisarrest. Ze probeert om zelfmoord te plegen, maar Proculeius voorkomt dat. Hoewel Octavius haar verzekerd dat zij met respect behandeld zal worden, komt ze erachter dat Octavius haar als trofee tijdens een parade door Rome wil rijden. Cleopatra wil die vernedering voorkomen. Ze besluit zelfmoord te plegen door de beet van een giftige slang. Terwijl ze sterft stelt zij zich voor hoe zij en Marcus Antonius in het hiernamaals zullen leven. Haar twee gezelschapsdames sterven ook in het proces.

Uiteindelijk vindt Octavius haar lichaam. Hij is aan de ene kant blij dat zij dood zijn, omdat hij nu keizer kan worden. Aan de andere kant is hij ook verdrietig en voelt sympathie voor hen. Daarom besluit hij Antonius en Cleopatra een militaire begrafenis te geven.

Citaten

Een bekende uitdrukking uit het toneelstuk is my salad days (letterlijk: mijn saladedagen"). In de eerste akte blikt Cleopatra terug op haar geflirt met Julius Caesar:

My salad days,

When I was green in judgement, cold in blood,

To say as I said then!".

De uitdrukking "my salad days" wordt in het Engels gebruikt de jonge (groene) dagen van iemands leven. Het is een tijd waarin iemand nog geen ervaring heeft en onschuldig was.

In een andere bekende passage beschrijft Enorbarbus de charmes van Cleopatra:

Age cannot wither her, nor custom stale

Her infinite variety: other women cloy

The appetites they feed, but she makes hungry

Where most she satisfies

Volgens Enorbarbus kan Cleopatra de behoefte van Marcus Antonius voor liefde nooit vervullen. Sterker nog, ze maakt hem alleen hongerig voor nog meer liefde.

Achtergrondinformatie

Datum en bronnen

Het is onduidelijk wanneer Antonius en Cleopatra precies geschreven is. De meeste wetenschappers denken dat Shakespeare het toneelstuk in 1606 of 1607 schreef, maar sommigen denken eerder aan 1603 of 1604. De eerste opvoering van het toneelstuk zou daarom rond 1607 hebben plaatsgevonden. In 1608 werd het toneelstuk geregistreerd bij de drukker. Toch is het toneelstuk toen nooit gedrukt. Pas in 1623 werd Antonius en Cleopatra voor het eerst uitgegeven als onderdeel van het First Folio. Daardoor is die versie de enige versie die we tegenwoordig hebben.

Shakespeare haalde inspiratie uit het boek Parallelle levens van Plutarchus, een Romeinse schrijver. Dat moet werd in 1579 door Thomas North naar het Engels vertaald. Parallelle levens beschrijft de biografieën van enkele belangrijke Romeinen en Grieken. Een van die biografieën gaat over Marcus Antonius.

Setting

Het toneelstuk vindt plaats rond 30 v.Chr. Shakespeare maakt in het toneelstuk plaats voor veel locaties. Toch zijn Rome en Alexandrië de belangrijkste locaties. De twee plaatsen zijn ook verbonden met een eigen functie. Rome is de plaats van de politiek, structuur en mannelijkheid. Alexandrië is daarentegen verbonden met plezier, mysterie, passie en vrouwelijkheid. Andere locaties zijn onder meer de zee en Griekenland. Die locaties laten de grootte van het Romeinse Rijk zien.

Historische correctheid

Hoewel het toneelstuk is gebaseerd op historische feiten, is het toneelstuk niet helemaal historisch correct. Shakespeare nam artistieke vrijheid. Oftewel, hoe voegde dingen toe en veranderde dingen, omdat hij dat beter vond klinken. Enkele voorbeelden zijn:

• Cleopatra wordt voorgesteld als een manipulatieve mannenverslindster. Zij maakt in het toneelstuk enkel gebruik van haar charmes. In werkelijkheid gebruikte zij ook haar macht, rijkdom en intellect. Cleopatra werd namelijk in haar tijd ook als intelligente vrouw gezien.
• De politieke situatie in Shakespeares toneelstuk wordt vereenvoudigd. Het conflict wordt gezien als een conflict tussen Octavius en het oosten van het Romeinse Rijk.
• De tijdlijn van gebeurtenissen is niet helemaal juist. In het toneelstuk is Marcus Antonius veel ouder dan Cleopatra. In werkelijkheid was Marcus Antonius 50 en Cleopatra 39.
• De scène van de slag bij Actium is niet helemaal correct.
• In het toneelstuk sterft Cleopatra door een giftige slangenbeet. Dat is nog steeds een populaire legende. Moderne historici twijfelen of zij een slang gebruikt heeft, omdat een slangenbeet niet altijd fataal is. Mogelijk heeft ze daarom een makkelijkere en zekerdere methode gebruikt.

De historische veranderingen ontstonden deels door de historische periode waarin dit toneelstuk geschreven is. In 1603 overleed koningin Elizabeth I, waarna de Schotse koning Jacobus VI ook koning van Engeland werd (onder de naam Jacobus I). De Engelse troon ging toen over van het huis Tudor op het huis Stuart.

Thema's

In het toneelstuk komen verschillende thema's voor zoals:

• Liefde: in het toneelstuk speelt de relatie tussen Marcus Antonius en Cleopatra de hoofdrol. Marcus Antonius verklaart dat zijn liefde voor Cleopatra geen grenzen heeft. Toch zorgt zijn liefde niet voor voldoening. Sterker nog, Cleopatra zorgt ervoor dat hij alleen maar meer liefde wil. Liefde is verbonden met ontspanning en luxe. In Alexandrië vinden feesten plaats en wordt veel gedronken en gegeten. Cleopatra is geobsedeerd met haar schoonheid. Alexandrië is daardoor een ontsnapping voor het leven in Rome. Shakespeare stelt Marcus Antonius liefde voor Cleopatra voor als zijn neergang.
• Eer en loyaliteit: ondertussen vindt in het Romeinse Rijk een machtsstrijd plaats. Verschillende leiders (zoals Fulvia, Octavius, Marcus Antonius, Cleopatra, etc.) proberen hun macht uit te breiden. Dat leidt tot opstanden en conflict. Centraal staat het conflict tussen Octavius en Marcus Antonius. Personages worden gedwongen om te kiezen tussen hun loyaliteit aan een leider of hun persoonlijke interesses en eer. Een voorbeeld is Enorbarbus. Hij kiest om over te stappen naar Octavius, maar pleegt zelfmoord als hij zich in zijn eer getroffen voelt. Cleopatra pleegt zelfmoord om haar eigen eer te redden.
• Strategie en manipulatie: om hun plannen uit te voeren, moeten de personages een strategie hebben. Een foute zet kan namelijk een nieuwe vijand maken. Octavius blijkt aan het einde het meest succesvol te zijn. Zijn plan om keizer van het Romeinse Rijk te worden, komt uit. Cleopatra is in het toneelstuk vooral bezig met manipulatie om haar plannen uit te voeren. Naast Marcus Antonius manipuleert zij ook Octavius.
• Voortekenen: in het toneelstuk vertelt een waarzegger dat Marcus Antonius zal sterven als hij Octavius zal bevechten. Daarnaast komen enkele andere voortekenen voor. Zo denken de soldaten van Marcus Antonius zat zij Hercules, de beschermer van Marcus Antonius, horen, waardoor zij denken dat Hercules hen in de steek laat.
• Gender: het toneelstuk doorbreekt de traditionele genderrollen. In de relatie heeft Cleopatra duidelijk meer macht dan Marcus Antonius. Ook heeft zij meer mannelijke aspecten in haar gedrag dan Marcus Antonius. Cleopatra zwicht bijvoorbeeld niet om te vechten tijdens de slag bij Actium, terwijl Marcus Antonius vlucht (in een onmannelijke manier).

Adaptaties

Antonius en Cleopatra blijft een populair toneelstuk en wordt tegenwoordig nog steeds regelmatig opgevoerd. Het toneelstuk inspireerde The False One van John Fletcher en Philip Massinger en All for Love van John Dryden. In 1966 maakte Samuel Barber een opera van het toneelstuk. Ook John Adams maakte een opera van het toneelstuk in 2022.

Het toneelstuk werd verschillende keren verfilmd: in 1908, in 1913 en in 1972. Ook zijn er enkele televisie-uitzendingen gemaakt.