Izabela z Angoulême (ok. 1188–1246) to postać, która w historii
średniowiecznej Europy często bywa przedstawiana w negatywnym świetle.
Kronikarze i późniejsi historycy opisywali ją jako próżną, kapryśną i
destrukcyjną. Jej obraz został dodatkowo przyćmiony przez związki z dwoma
królami Anglii – pierwszym mężem Janem oraz ich synem Henrykiem III – a także
przez jej zdecydowany sprzeciw wobec rosnącej potęgi francuskiej dynastii
Kapetyngów. W tradycyjnych opowieściach jawi się głównie jako piękna, lecz
kłopotliwa kobieta, której impulsywne decyzje tylko pogłębiały polityczne
napięcia. W rzeczywistości Izabela odgrywała znacznie większą rolę, niż zwykle
się jej przypisuje. Jej niespodziewane wyniesienie do pozycji królowej Anglii,
późniejsze drugie małżeństwo oraz działalność w Poitou pokazują, że nie była
biernym pionkiem. Była osobą zdeterminowaną, czasem upartą, ale potrafiącą
działać strategicznie. Konsekwentnie walczyła o swoje prawa wdowie, o
dziedzictwo dzieci i o prestiż swojego rodu. Jej działania, wynikające z
połączenia osobistych ambicji i lojalności wobec rodziny, miały wpływ zarówno
na stosunki między Anglią a Francją, jak i na wewnętrzne sprawy rodu
Lusignanów. Dlatego Izabela z Angoulême zasługuje na bardziej sprawiedliwą i szczegółową ocenę niż ta, którą zwykle jej przypisywano.
 |
Nie zachował się żaden oryginalny portret
Izabeli z Angoulême, dlatego możemy tylko
wyobrazić sobie, jak mogła wyglądać.
Jedyny jej wizerunek stanowi drewniana
figura nagrobna (patrz niżej). |
NIEOCZEKIWANA KRÓLOWA: OD ANGOULÊME DO TRONU ANGLII
Historia Izabeli z Angoulême pokazuje, jak nagle i niespodziewanie można
znaleźć się w samym centrum wielkiej polityki. Urodziła się w hrabiowskim
rodzie Angoulême, którego ziemie miały ogromne znaczenie – leżały na spornych
pograniczach anglo-francuskich Poitou i Akwitanii. Jej przyszłość wydawała się
już zaplanowana: była zaręczona z Hugonem IX, synem Hugona VIII de Lusignan,
hrabiego La Marche. Ten związek miał bowiem wzmocnić potęgę Lusignanów i
zapewnić Angoulême stabilną pozycję wśród najważniejszych rodów regionu. Wszystko
zmieniło się w sierpniu 1200 roku. Podczas misji dyplomatycznej we Francji król
Jan Angielski spotkał Izabelę i – oczarowany jej urodą, a także dostrzegając
strategiczną wartość jej ziem – postanowił ją poślubić. Decyzja Jana o szybkim
małżeństwie była mieszanką politycznego wyrachowania i osobistego pragnienia.
Jego pierwsze małżeństwo z Izabelą z Gloucester zostało unieważnione z powodu
pokrewieństwa, więc król pozostał bez prawowitego dziedzica. Dwunastoletnia
Izabela dawała nadzieję na potomstwo, a jej hrabstwo miało ogromne znaczenie.
Angoulême, choć niewielkie, leżało w kluczowym miejscu na granicy Akwitanii – głównej
posiadłości angielskiej Korony na kontynencie. Kontrola nad tym terytorium
mogła wzmocnić Jana i utrudnić plany króla Francji, Filipa II Augusta.
Jednocześnie Jan, żeniąc się z Izabelą, otwarcie znieważył ród
Lusignanów, odbierając im możliwość umocnienia pozycji poprzez sojusz z
Angoulême. Ten krok okazał się fatalnym błędem. Lusignanowie, już wcześniej
obciążeni próbami Jana dotyczącymi narzucenia im zwierzchnictwa, zwrócili się o
pomoc do Filipa Augusta – seniora lennego Jana w jego francuskich
posiadłościach. Skarga dała królowi Francji pretekst do konfiskaty wszystkich
ziem Jana na kontynencie. W 1204 roku Filip szybko zdobył Normandię,
Andegawenię, Maine i Touraine. W efekcie małżeństwo Izabeli, które mogło
wyglądać jak romantyczny kaprys, stało się wydarzeniem o ogromnych
konsekwencjach. Wywołało największą utratę terytoriów w dziejach monarchii
angielskiej i na zawsze zmieniło układ sił w Europie Zachodniej. Izabela, choć
nie z własnej woli, stała się katalizatorem tych wydarzeń – królową, której
obecność przesądziła o losach imperium Andegawenów.
KRÓLOWA MAŁŻONKA ANGLII: MACIERZYŃSTWO, MARGINALIZACJA I CIĄGŁOŚĆ DYNASTYCZNA
Izabela z Angoulême była królową Anglii w latach 1200–1216. Jej głównym
zadaniem, podobnie jak w przypadku wielu średniowiecznych królowych, było
zapewnienie prawowitych dziedziców i nadanie królewskiej legitymizacji dworowi
swojego męża. W tej roli odniosła ogromny sukces – w krótkim czasie urodziła
Janowi pięciu synów i trzy córki, w tym przyszłego króla Henryka III. Dzięki
temu zabezpieczyła sukcesję i ciągłość dynastii Plantagenetów, co miało
kluczowe znaczenie w czasach, gdy władza królewska była niepewna, a
śmiertelność niemowląt bardzo wysoka. Poza macierzyństwem jej wpływ na politykę
Anglii wydaje się jednak niewielki. Jan był monarchą skrytym i samodzielnym, a
swoje żony rzadko dopuszczał do grona decyzyjnego. Okres, w którym Izabela była
królową, przypadł na wyjątkowo burzliwy czas w historii Anglii. Panowanie Jana
obfitowało w nieustanne żądania finansowe, klęski militarne we Francji i
narastający konflikt z baronami, który doprowadził do narzucenia Wielkiej Karty
Swobód w 1215 roku oraz do pierwszej wojny baronów. W obliczu tych wydarzeń
kronikarze przedstawiają Izabelę jako osobę stojącą raczej w cieniu – pełniącą
obowiązki ceremonialne i prawdopodobnie wycofującą się z życia publicznego.
Była młodą, cudzoziemską królową, żoną niepopularnego władcy, i zapewne zdawała
sobie sprawę z kruchości swojej pozycji. Nie ma dowodów, że doradzała Janowi w
sprawach politycznych czy brała udział w jego skomplikowanych manewrach. Jej
francuskie pochodzenie i język, w połączeniu z niechęcią wobec Jana, mogły
dodatkowo pogłębiać jej izolację na angielskim dworze.
Mimo to Izabela miała ogromne znaczenie symboliczne. Była matką następcy
tronu i uosabiała przyszłość dynastii. Jej dzieci stały się ważnym elementem w
planach Jana dotyczących sojuszy i utrzymania stabilności. Przykładem jest
Henryk III, który jako dziecko został pokazany baronom w Gloucester w 1216
roku, tuż po śmierci Jana, aby podkreślić ciągłość królewskiej władzy w czasie
wojny domowej. Izabela, jako królowa matka, stała się strażniczką tej kruchej
przyszłości dynastycznej – roli wymagającej siły i rozwagi, nawet jeśli jej
działania nie były jawnie polityczne. Sam fakt, że przetrwała i wychowała swoje
dzieci, był znaczącym wkładem w utrzymanie stabilności monarchii angielskiej.
WDOWIEŃSTWO I POWRÓT DO POITOU: ODZYSKANIE AUTONOMII
Śmierć króla Jana w październiku 1216 roku, w samym środku pierwszej
wojny baronów i francuskiej inwazji prowadzonej przez księcia Ludwika
(późniejszego Ludwika VIII), sprawiła, że Izabela została młodą wdową w wieku
około 28 lat. Miała wtedy ośmioro dzieci, a najstarszy – Henryk III – miał
zaledwie dziewięć lat. Jej sytuacja od razu stała się niebezpieczna. Jako
królowa wdowa była narażona na polityczne rozgrywki wokół rady regencyjnej, która
miała rządzić w imieniu jej syna. Pozycja dynastii Plantagenetów była poważnie
zagrożona, a regenci – przede wszystkim William Marshal i Hubert de Burgh –
desperacko walczyli o utrzymanie tronu dla Henryka. Izabela początkowo
uczestniczyła w wydarzeniach po śmierci Jana, pokazując młodego Henryka
lojalnym baronom. Z czasem jednak jej obecność w Anglii stawała się coraz mniej
istotna. Rada regencyjna, zdominowana przez wpływowych magnatów, widziała w
niej raczej problem niż wsparcie. Jej najbliższe więzi łączyły ją z rodziną
Lusignanów w Poitou, którzy często byli w konflikcie zarówno z Anglią, jak i z
Francją. Dodatkowo jej dobra wdowie – podstawa finansowej niezależności –
znajdowały się głównie na kontynencie, w ziemiach albo już utraconych na rzecz
Francuzów, albo zaciekle przez nich kwestionowanych.
Izabela, kierując się chęcią większej niezależności, tęsknotą za
ojczyzną i realistyczną oceną swojej ograniczonej roli w Anglii, podjęła ważną
decyzję: w 1217 lub na początku 1218 roku wróciła do Angoulême, zostawiając
najstarszego syna pod opieką regentów. Ten krok, często krytykowany jako
porzucenie obowiązków królowej, można też uznać za rozsądne działanie mające na
celu zabezpieczenie jej własnej pozycji i przyszłości młodszych dzieci. Powrót
do Poitou pozwolił jej bezpośrednio walczyć o swoje dobra wdowie i o Angoulême
– sprawy bardziej realne i możliwe do obrony niż odległe prawa na angielskim
dworze. Ten moment był przełomem. Izabela, dotąd postrzegana głównie jako
bierna królowa małżonka, zaczęła samodzielnie budować własną strefę wpływów i
władzy w rodzinnych ziemiach.
KRÓLOWA, KTÓRA POŚLUBIŁA HRABIEGO: STRATEGICZNY SOJUSZ Z LUSIGNANAMI
Powrót Izabeli do Angoulême zakończył się jednym z najbardziej
niezwykłych wyborów w jej życiu – drugim małżeństwem, zawartym w 1220 roku z
Hugonem X de Lusignan, synem jej dawnego narzeczonego, Hugona IX. Było to
wydarzenie wyjątkowe pod wieloma względami. Po pierwsze, rzadko zdarzało się,
by królowa wdowa – zwłaszcza taka, która była matką panującego króla –
zdecydowała się poślubić hrabiego, a nie władcę o podobnym statusie. Ten krok w
pewnym sensie obniżał jej królewską rangę, ale jednocześnie wzmacniał jej
pozycję rodzinną i regionalną. Po drugie, małżeństwo ponownie połączyło ją z
rodem Lusignanów, naprawiając rozłam, który powstał, gdy król Jan przejął jej
wcześniejsze zaręczyny. Nie był to jednak gest sentymentalny, lecz starannie
przemyślany ruch polityczny. Dla Izabeli małżeństwo z głową potężnego rodu
Lusignanów oznaczało umocnienie kontroli nad Angoulême i zapewnienie sobie oraz
dzieciom silnego wsparcia militarnego i politycznego. Hugon X z kolei zyskał
dostęp do dóbr wdowich Izabeli, podniósł prestiż swojego rodu dzięki małżeństwu
z królową wdową Anglii i, co najważniejsze, zdobył prawowite roszczenie do
Angoulême. Wspólnie stworzyli blok terytoriów w Poitou – La Marche i Angoulême
– który stanowił wyzwanie dla rosnącej potęgi francuskiej Korony w tym
regionie.
Izabela i Hugon X okazali się ambitną i płodną parą – doczekali się
dziewięciorga dzieci. Były one często określane jako „połowiczne rodzeństwo
Lusignanów” Henryka III i odegrały ważną rolę w późniejszych działaniach
politycznych Izabeli. Dzięki temu małżeństwu Izabela przeszła przemianę: z
królowej wdowy, żyjącej z ograniczonych dochodów w Anglii, stała się hrabiną
posiadającą znaczące ziemie i wpływowego męża, mocno osadzonego w
skomplikowanej polityce feudalnej Poitou. Nie była już tylko matką królewskich
dziedziców – stała się aktywną uczestniczką walki o władzę w regionie,
partnerką w silnym politycznym duecie. Jej decyzja była świadomym
potwierdzeniem sprawczości – wyborem, by ponownie wejść w świat rywalizacji
politycznej, tym razem na własnych warunkach, choć poprzez tradycyjny mechanizm
małżeństwa.
KSIĘŻNA ANGOULÊME I HRABIAN LA MARCHE: POTĘŻNA GRACZKA REGIONALNA
Po swoim drugim małżeństwie Izabela stała się jedną z najważniejszych
postaci w Poitou, aktywnie współrządząc Angoulême i La Marche razem z Hugonem
X. Ten czas pokazuje ją w zupełnie innym świetle niż okres, gdy była królową
Anglii – tutaj Izabela wykazywała się dużą znajomością praw feudalnych, sporów
o ziemie i skomplikowanej sieci sojuszy oraz rywalizacji, które kształtowały
region. Jej wyjątkowa pozycja wynikała z podwójnego statusu: królowej wdowy
Anglii i jednocześnie hrabiny La Marche oraz Angoulême. Dzięki temu mogła korzystać
zarówno z powiązań z Koroną angielską poprzez swojego syna Henryka III, jak i z
potęgi rodu Lusignanów. Największym zmartwieniem Izabeli w tym okresie było
zabezpieczenie jej dóbr wdowich oraz przyszłości licznej rodziny. Królowie
Kapetyngowie – najpierw Ludwik VIII, potem Ludwik IX wraz ze swoją matką Blanką
Kastylijską – konsekwentnie dążyli do podporządkowania sobie południowej
Francji, często kosztem lokalnych panów, takich jak Lusignanowie. Izabela
widziała w tym bezpośrednie zagrożenie dla dziedzictwa swojej rodziny i
przyszłości dzieci, dlatego nie zamierzała biernie godzić się na utratę
pozycji.
Kronikarze, którzy często byli do niej uprzedzeni, opisywali ją jako
dumną, stanowczą i łatwo obrażającą się. Choć w tych ocenach mogło być trochę
prawdy, pokazują one przede wszystkim kobietę, która zaciekle broniła swoich
praw i była świadoma swojego królewskiego pochodzenia. Izabela wykorzystywała
status matki króla Anglii, by domagać się szacunku i uprzywilejowanego
traktowania, uważając każdy afront jako zniewagę wobec siebie i wobec jej syna.
Jej listy i działania pokazują osobę zdecydowaną, która nie bała się stawiać
czoła niesprawiedliwościom. Brała czynny udział w lokalnym zarządzaniu,
podpisywała dokumenty i podejmowała decyzje dotyczące swoich ziem, co dowodzi
jej praktycznego zaangażowania w sprawy polityczne i przeczy wizerunkowi
biernej, obojętnej królowej.
KONFLIKT Z KAPETYNGAMI: ORGANIZOWANIE OPORU I BUNT
Najważniejsze i najbardziej kontrowersyjne działania Izabeli wiązały się
z jej nieustannym sprzeciwem wobec rosnącej potęgi francuskiej Korony. Stała
się jedną z głównych postaci w sojuszu angielsko-lusignańskim, który
wielokrotnie podważał władzę Kapetyngów w Poitou, szczególnie w czasie regencji
Blanki Kastylijskiej sprawowanej w imieniu jej syna, Ludwika IX. Izabela
widziała w Blance rywalkę – królową matkę – i bezpośrednie zagrożenie dla
interesów swojej rodziny. Choć kronikarze często przedstawiali tę rywalizację
jako osobistą niechęć wynikającą z próżności Izabeli, w rzeczywistości miała
ona głębokie podłoże polityczne i dynastyczne. Największy bunt Izabeli przypadł
na lata czterdzieste XIII wieku, kiedy Henryk III Angielski próbował odzyskać
utracone ziemie na kontynencie, a Ludwik IX – już pełnoletni – dążył do
umocnienia królewskiej władzy. Izabela i Hugon X, czując się coraz bardziej
lekceważeni przez francuski dwór, stali się filarami koalicji panów z Poitou,
którzy wystąpili przeciwko Ludwikowi IX. Szczególnie Izabeli przypisywano rolę
inspiratorki i osoby zachęcającej do buntu. Wykorzystywała swój królewski
status, wpływy i rodzinne powiązania – w tym więź z królewskim synem w Anglii –
aby zdobyć poparcie. Była przekonana, że Ludwik IX i Blanka celowo umniejszają
jej znaczenie oraz pozycję jej dzieci z rodu Lusignanów, ignorując jej prawa
jako królowej wdowy i hrabiny.
Tuż przed wojną o Poitou w 1242 roku Izabela szczególnie mocno
angażowała się w działania. Zachęcała Henryka III do kampanii we Francji,
obiecując mu wsparcie miejscowej szlachty. Posunęła się nawet do radykalnych
kroków – według niektórych kronikarzy próbowała otruć Ludwika IX i jego brata
Alfonsa z Poitiers. Choć te oskarżenia były zapewne przesadzone lub całkowicie
zmyślone przez nieprzychylnych autorów, pokazują, jak bardzo postrzegano ją
jako groźną przeciwniczkę. Jej duma i twarde dochodzenie swoich praw sprawiały,
że alienowała się nie tylko od francuskiego dworu, ale także od części własnych
sojuszników. Mimo początkowych wysiłków i zgromadzenia sił, bunt zakończył się
klęską. W 1242 roku pod Taillebourg armia Henryka III została rozbita, a
Izabela i Hugon X musieli poddać się Ludwikowi IX. To wydarzenie było punktem
zwrotnym – Kapetyngowie ostatecznie umocnili swoją władzę nad Poitou, a
wieloletnie angielsko-lusignańskie próby podważenia francuskiej dominacji
dobiegły końca. Polityczna strategia Izabeli, choć odważna i konsekwentna, nie
mogła sprostać rosnącej sile francuskiej monarchii. Jej niechęć do kompromisu i
upór w obronie pełni swoich praw doprowadziły do upokorzenia jej rodziny i
kolejnych strat terytorialnych.
PÓŹNIEJSZE ŻYCIE, DZIEDZICTWO O PONOWNA OCENA
Po klęsce w 1242 roku polityczne wpływy Izabeli wyraźnie osłabły.
Upokorzona i pozbawiona możliwości realizacji swoich ambicji, w dużej mierze
wycofała się z życia publicznego. W 1244 roku udała się do opactwa
benedyktyńskiego Fontevraud – miejsca szczególnego, będącego królewską
nekropolią, gdzie spoczywali rodzice jej pierwszego męża, króla Jana, Henryk II
i Eleonora Akwitańska. Tam, w 1246 roku, zakończyła życie. Początkowo wybrała
pochówek na wspólnym cmentarzu – gest pokory zaskakujący u kobiety znanej ze
swojej dumy – lecz później jej syn Henryk III nakazał przenieść jej szczątki do
wnętrza kościoła i pochować je z królewskimi honorami. Ten pozornie sprzeczny
obraz może świadczyć zarówno o jej pobożności w ostatnich latach, jak i o
pogodzeniu się z trudami życia, przy jednoczesnym pragnieniu zachowania
królewskiego statusu.
Dziedzictwo Izabeli było mocno obciążone przez relacje kronikarzy,
którzy często przedstawiali ją w negatywnym świetle. Angielscy autorzy, lojalni
wobec Plantagenetów, ukazywali ją jako postać bierną, przyćmioną przez Jana, a
później jako kłopotliwą matkę Henryka III. Francuscy kronikarze, sprzyjający
Kapetyngom, byli jeszcze bardziej surowi – malowali jej obraz jako próżnej,
intryganckiej i destrukcyjnej „Jezabeli z Angoulême”, której ambicja i duma
miały doprowadzić rodzinę do ruiny. Oskarżenia o trucicielstwo, czary czy
próżność były typowymi sposobami dyskredytowania silnych i niezależnych kobiet
w średniowieczu, a Izabela stała się jednym z ich celów. Te stronnicze relacje
w dużej mierze ukształtowały jej odbiór w historii, sprawiając, że została
przyćmiona przez bardziej znane postacie, takie jak Eleonora Akwitańska czy
Blanka Kastylijska.
Dziś jednak coraz częściej podkreśla się potrzebę ponownego spojrzenia
na jej życie. Izabela była dzieckiem swoich burzliwych czasów, kobietą
funkcjonującą w świecie, gdzie władza była zdominowana przez mężczyzn. Mimo
tych ograniczeń potrafiła wykazywać się sprawczością i determinacją. Umiejętnie
korzystała ze swojego statusu królowej wdowy Anglii, z rodzinnych więzi z
potężnymi Lusignanami oraz z własnej silnej osobowości, aby bronić praw i
interesów swojej rodziny. Jej drugie małżeństwo nie było krokiem wstecz, lecz
świadomą i w dużej mierze udaną strategią odzyskania pozycji i wpływów w ojczystych
ziemiach. Jej sprzeciw wobec francuskiej Korony, choć zakończony porażką, był
racjonalną próbą obrony autonomii rodziny i jej terytoriów przed coraz
silniejszą monarchią Kapetyngów.
Życie Izabeli to historia zmieniających się sojuszy, osobistych ambicji
i nieustannej walki o uznanie oraz bezpieczeństwo w niespokojnym świecie. Była
matką, która zapewniła ciągłość dwóch dynastii królewskich, hrabiną broniącą
dziedzictwa i królową, która odważyła się sprzeciwić rosnącemu supermocarstwu.
Jej działania – czy postrzegane jako impulsywne, czy jako przemyślane – miały
realny wpływ na losy Anglii i Francji. Od mimowolnego zapoczątkowania utraty
Normandii po organizowanie oporu przeciwko królowi Francji – Izabela nie była
postacią marginalną. Była centralną, choć kontrowersyjną uczestniczką wydarzeń,
której oddanie rodzinie i statusowi zapewniło jej ważne, choć często źle
rozumiane, miejsce w historii XIII wieku. Jej los przypomina, że za
tradycyjnymi kronikarskimi ocenami kryje się złożona i zdeterminowana kobieta,
której motywacje i wpływ zasługują na bardziej sprawiedliwą i empatyczną ocenę.
PODSUMOWANIE
Izabela z Angoulême nie jawi się dziś jedynie jako przypis w historii
czy negatywna karykatura, lecz jako postać złożona i wpływowa, której życie
splatało się z głównymi wydarzeniami XIII wieku i miało na nie realny wpływ.
Jej droga – od cennej dziedziczki Angoulême, przez królową Anglii, następnie
aktywną królową wdowę, która zdecydowała się ponownie wyjść za mąż i umocnić
swoją pozycję w regionie, aż po potężną, choć ostatecznie pokonaną
przeciwniczkę francuskiej monarchii – pokazuje spójny wątek ambicji, odporności
i oddania sprawom rodziny. Jej pierwsze małżeństwo z królem Janem, choć mogło
wydawać się przypadkowe, miało ogromne konsekwencje dla imperium Andegawenów. Z
kolei drugie małżeństwo z Hugonem X de Lusignan było świadomym wyborem
politycznym, który ponownie uczynił ją kluczową postacią w rywalizacji o
Poitou.
 |
Grobowiec Izabeli z Angoulême we francuskim Opactwie Fontevraud,
a na nim drewniana figura nagrobna. |
Negatywne opinie współczesnych jej kronikarzy, często podszyte
uprzedzeniami wobec kobiet i politycznymi interesami, przez wieki zaciemniały
jej prawdziwy obraz. Tymczasem Izabela nie była próżną czy irracjonalną
intrygantką – była osobą pragmatyczną i stanowczą, dobrze rozumiejącą
skomplikowane mechanizmy władzy swojej epoki. Potrafiła wykorzystać swoją
podwójną rolę – matki króla Anglii i żony jednego z najpotężniejszych panów z Poitou
– aby bronić własnych praw i interesów licznych dzieci. Jej zdecydowany, choć
ostatecznie nieskuteczny, sprzeciw wobec rosnącej potęgi Kapetyngów pokazuje
jej sprawczość i gotowość do stawiania czoła dominującym siłom politycznym. Życie Izabeli było zatem świadectwem siły ambicji dynastycznej i trudności, z
jakimi mierzyły się kobiety w średniowieczu, próbując wywierać wpływ w świecie
zdominowanym przez mężczyzn. Ponowna ocena jej losów pozwala wyjść poza
uproszczone sądy i dostrzec w niej dynamiczną uczestniczkę wydarzeń, której
historia wciąż daje cenne spojrzenie na złożoność władzy, tożsamości i roli
kobiet w XIII wieku.
Bibliografia:
- Corvi S. J.: Plantagenet
Queens and Consorts: Family, Duty and Power, Amberley Publishing, Stroud 2018.
- Norrie A., Harris C., Laynesmith J. L., Messer D.
R., Woodacre E. (red.): Norman to Early Plantagenet Consorts: Power,
Influence, and Dynasty, Palgrave Macmillan (Springer Nature), Cham 2023.
- Vincent N.: Isabella
of Angoulême: John’s Jezebel [w:] King
John: New Interpretations, Church S. (red.), Boydell Press, Woodbridge 1999.
- Weir A.: Eleanor
of Aquitaine: A Life, Jonathan Cape, Londyn 1999.
Ⓒ Agnieszka Różycka