Kulturbloggen til guffen

Ei slags kriminalforteljing frå punkemiljøet i Nord-Trøndelag. Forteljaren, Halvor Hals, er privatdetektiv, og denne forteljinga opnar slik privatdetektivforteljingar skal opna: Hals vaknar, er fyllesjuk og opnar dagen med å rusa seg, før ein klient kjem inn: Ei passeleg pirrande kvinne vil at Hals skal finna ut kva som eigentleg skjedde då bror hennar, Stian, døydde heilt tilbake i 1981. Hals får nokre detaljar, før han reiser til Lefsevika.

Stian hadde spelt i Kaillkjæft, det einaste punkebandet i Lefsevika. Dei gav ut ein singel, men vegen vidare vart stoppa av musical differences og vel så det: Vokalisten, Hold Brillan, er glad i Elvis, medan Stian hatar Elvis som presten. Ein dag forsvinn Stian, og noko seinare vert han funnen død i eit fjellvatn. Den offisielle versjonen er at det var sjølvmord, noko som vart understøtta av eit sjølvmordsbrev. Halvor Hals snakkar med dei attlevande, og gradvis greier han å nøsta opp kva som har skjedd.

Det er ein fin teikneserie. Nielsen har ein særeigen teiknestil, og han er samstundes ein glitrande forteljar, men full kontroll på språket. 

Guffen tilrår.

Andre verdskrigen, igjen. Denne gongen handlar det om Knut Rød, politimannen som var heilt sentral under dei norske jøde-deportasjonane. Han var politiinspektør og var den som koordinerte arbeidet med å fanga jødane, og å senda dei vidare til utryddingsleirane i Tyskland. Etter krigen vart han fengsla, og ført for retten som ein del av landssvikoppgjeret. Merkeleg nok vart han frikjent, etter ein noko mangelfull og uryddig prosess. Dommen vart anka, sjølvsagt, men resultatet vart like oppsiktsvekkande: På sjølvaste 9. april i 1948 vart han frikjent igjen, og denne gongen vart ikkje dommen anka. Han var ein fri mann, og han fekk tilbake jobben sin i politiet.

Korleis kunne dette skje? Steinfeld viser korleis ingen av dei rettssakene var grundige nok. Rød bygde mykje av forsvaret sitt på at han hadde spelt ei dobbeltrolle under krigen. Han var ein medhjelpar i motstandsarbeidet, og måtte fylgja ordrane han fekk for å ikkje missa jobben, som igjen (i fylgje han) kunne føra til at heimefronten og andre grupper fekk mindre informasjon. Ingen betvilar dette, men Rød kom ikkje inn i dette motstandsarbeidet før etter jøde-deportasjonane, og etter at Tyskland var kome sterkt på defensiven. Like viktig er det òg at Rød kom inn i det amerikansk-styrte antikommunistiske hemmelege arbeidet etter krigen. Det ser ut til at mange med mykje makt, til dømes Jens Chr. Hauge, kan ha trykt på nokre skjulte knappar og medverka til Rød vart friteken.

Det er altså ei skammeleg historie, som ikkje må gløymast. Boka hadde nok tent på ei strammare redigering, både i små detaljar (som at det to gonger tidleg i boka står at Oslo tidlegare heitte Kristiania, eller at det to gonger tidleg i boka står om leilegheitane i Schweigaards gate at dei var tiltenkt borgarskapet), og i dei store linene. Det vert nokre repetisjonar, og det vert av og til for detaljrikt.

Guffen tilrår. 

Peter Guralnick har skrive ein glitrande Elvis-biografi i to band, så det er ikkje uventa at denne boka òg er solid. I alle fall ei stund. Det handlar om Colonel Parker, denne litt merkelege manageren til Elvis. Han vaks opp i Holland, lurte seg truleg inn i USA, der han tente pengar på ulikt vis før han vart manager for Elvis. Han var heilt sentral i å gjera Elvis til superstjerne, og for han var pengane det viktigaste. Han brydde seg lite om kvalitet og kredibilitet - når Hollywood betalte mest for minst arbeid, var det lett for Parker å argumentera for at Elvis heller burde spela inn filmar enn musikk. Filmane var stort sett veike, men dei selde, og det var altså det som var viktig. 

Den fyrste halvdelen av boka fortel denne historia, på ein grundig og god måte. Guralnick har total kontroll på stoffet, og ser koplingar og samanhengar andre ville gått glipp av. Elvis og Parker har djup respekt for kvarandre, sjølv om det skrantar litt mot slutten av livet til Elvis.

Den andre halvdelen er veikare. Her kjem det ei rekkje brev, og dei fleste er skrivne av Parker. Mange av desse breva har Guralnick vist til i den fyrste delen av boka, slik at me kjenner innhaldet i dei. Parker er heller ikkje nokon stor skribent, slik at breva er ikkje så interessante i seg sjølv. Det er òg altfor mange av dei. Etter kvart gjekk eg over til å berre lesa dei ogde introduksjonane Guralnick har skrive til kvart brev, og viss breva berre handla om business, skippa eg dei.

Guffen tilrår.

Meir Elvis på kulturguffebloggen
West, West og Hebler: Elvis, What Happened? (1977)
Gail Brewer-Giorgio: Is Elvis Alive? (1988)
Peter Guralnick: Last Train to Memphis (1995)
Peter Guralnick: Careless Love (1999)
Alanna Nash: The Colonel (2003)
Priscilla (2023)
Elvis (2022)
Lisa Marie Presley og Riley Keough: From Here to the great Unknown (2024) 

Sjur Helgeland (1858-1924) var ein av dei store spelemennene frå Voss. Han vaks opp i Myrkdalen, i relativt fattige kår, og han samla seg aldri store materielle goder. Han var ei kunstnarsjel, på godt og vondt, og treivst best når han hadde med seg fela til fjells. Han treivst òg med tilhøyrarar, men ikkje alltid. Han var ikkje mykje på spelferder, men spelte mykje i bryllaup og andre tilskipingar. Edvard Grieg var ein av mange som sette han høgt. Han hadde aldri eigen familie, sjølv om han skal ha vore trulova med Anna Vigstad, som budde i Bergen. Helgeland komponerte musikk sjølv, og er best kjend for "Budeiene på Vikafjellet".

I denne boka vert historia om Helgeland fortalt. Ole Didrik Lærum har ikkje hatt noko enkel oppgåve - det finst ikkje mange skriftlege kjelder som kan fortelja om korleis Helgeland hadde det. Lærum har snakka med mange - nokre kjende han, andre hugsar han godt. Det er ei relativt kort bok, ho er på rundt 120 sider, og for å koma opp i dette sidetalet må Lærum koma med mykje tilleggsstoff, som tilhøva i Myrkdalen, eller korleis det eigentleg var å vera spelemann på den tida.

Me får likevel eit godt bilete av kor stor Helgeland var. Han vart respektert av andre spelemenn, og hevda seg godt på fleire kappleikar. Han skal òg ha vore kvikk i replikken, sjølv om det er fare for at det i nokre anekdotar vert smurt litt tjukt på. Ein liten veikskap med boka er at Lærum kan verta for glad i dei gode historiene, utan at dei vert verifiserte.

Guffen tilrår.

Science Fiction er vel ikkje det eg vanlegvis bruker mykje tid på. Men denne serien har fått mykje vellæte, og det er vel fare for at eg kjem til å sjå alle seriar Vince Gilligan lagar. I alle fall heilt til eg vert skuffa, og me er ikkje der endå. Langt ifrå.

Jorda vert ramma av eit virus frå verdsrommet. Alle menneske i verda vert som nokre godsnille luringar - alle er lukkelege, alle er ærlege, ingen kan luga. Eller - ikkje alle: Det viser seg at 13 personar har vore immune. Hovudpersonen i serien, forfattaren Carol Sturka, prøver å få dei tolv andre med på å gjera resten av verda frisk. Det går ikkje så altfor godt, og dei må òg kjempa mot fleirtalet, som prøver å få dei 13 over på si side.

Det er fleire ting som gjer serien god. Det eine er manus er velskrive. Det andre er at det er visuelt finfint. Det tredje, og viktigaste, er at Rhea Seehorn, som spelar Sturka og som difor er i om lag kvar einaste scene, spelar glimrande. Det er vel berre å sjå fram til neste sesong.

Guffen tilrår.

Live Aid var eit godt tiltak. Ikkje for musikken sin del; veldig mange av artistane som deltok er og var heilt uinteressante. Men dei samla inn mykje pengar, dei gjorde veldig mange folk merksame på svolt-katastrofen i Etiopia, og tjue år seinare fekk dei i-landa i verda med på å stryka mykje av gjelda u-land hadde. 

Bob Geldof såg eit fjernsynsinnslag frå Etiopia i 1984. Saman med Midge Ure skreiv han songen "Do They Know It's Christmas", og dei fekk med seg mange store britiske stjerner under innspelinga. I USA vart noko liknande gjort, og sommaren 1985 vart dei to Live Aid-konsertane, ein i London og ein i Philadelphia, arrangert. Tjue år seinare kom det nye konsertar, der endå meir pengar vart samla inn.

Denne serien på fire episodar fortel denne historia. Her er innslag frå 1985 og 2005, og her er nyare intervju. Mange musikarar vert intervjua, men òg politikarar som Tony Blair og George W. Bush. Det er ein heilt grei serie, som fungerte som tidtrøyte nokre dagar rundt nyttår.

Guffen tilrår. 

Seymour Hersh er ei legende i amerikansk journalistikk. Han er nesten 90 år, men er framleis aktiv. Denne filmen handlar mest om saker han har skrive og reaksjonane det har skapt. Han fortel villig om det meste, med eit stort unntak: Han vil absolutt ikkje snakka om kva kjelder han har brukt (i dei tilfella der dei ikkje er kjende).

Den fyrste store saka hans var My Lai-massakren under Vietnam-krigen. Denne saka handla om korleis amerikanske soldatar i 1969 hadde massakrert minst 347 sivile vietnamesarar i landsbyen My Lai, og artiklane til Hersh var nok med på å auka skepsisen mot krigen. Seinare dekte han viktige saker som Watergate (der han ikkje var fyrst, men der mange av artiklane hans tok opp tema ingen andre hadde kome til), og nyare saker som torturen amerikanske soldatar dreiv med i Abu Graib-fengselet i Irak under Irak-krigen i åra etter tusenårsskiftet. Eit gjennomgåande tema var altså kritikk av den amerikanske regjeringa, eit tema som jo alltid er aktuelt, og han må ha vore rimeleg upopulær hjå dei med mest makt i USA. 

Akkurat det er filmen så vidt innom, men det er viktigare å presentera arbeidet til Hersh. Det vert gjort på ein finfin måte, og eg tenkte fleire gonger på at eg bør lesa noko av det han har skrive. Eg har kjent namnet hans lenge, men har altså ikkje lese bøker av han.

Guffen tilrår.