άωρον

Εκείνο που χαρακτηρίζει και συγχρόνως διαφοροποιεί δομικά, κατασκευαστικά, τον άνθρωπο από όλα τα υπόλοιπα φυσικά όντα της Γής είναι η ποιότητα και η ανάπτυξη του νευρικού του συστήματος, έτσι που η εμφάνιση του ανθρώπου να αποτελεί την κορυφαία πράξη της βιολογικής εξέλιξης στον πλανήτη μας.

Καθώς η εξέλιξη προχωρεί, το νευρικό του σύστημα διαρκώς αναπτύσσεται ποσοτικά και ποιοτικά, και γίνεται πλέον ευαίσθητος δέκτης της πνοής του Θείου Πνεύματος.

Αυτή η ανάπτυξη του νευρικού συστήματος και του εγκεφάλου, που χαρακτηρίζει το ανθρώπινο όν, επέφερε βαθύτατη αλλαγή στην όλη πορεία της εξέλιξης. Έτσι, στο ανθρώπινο όν δεν κληρονομούνται μόνο οι γενετικές ιδιότητες αλλά και οι εμπειρίες που, μέσω του λόγου και της μνήμης, μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά.

Ο άνθρωπος έρχεται στον κόσμο προικισμένος με το δύνασθαι, την κρίση και το αυτεξούσιον, τρία ανεκτίμητα προικιά που τού επιτρέπουν να κάνει, ανά πάσαν στιγμήν του βίου του, ωφέλιμες ή επιζήμιες επιλογές και, ανάλογα, να ελέγχει ή όχι τα ορμέμφυτα, τα οποία διέπουν τη συμπεριφορά όλων των λοιπών έμβιων όντων.

Και τούτο επειδή ο άνθρωπος είναι μορφή Ζωής συνειδητή, ενώ τα ζώα είναι μορφές Ζωής ενστικτώδεις. Άρα μόνο το ανθρώπινο όν είναι συνειδησιακά εξελίξιμο, έχει δηλαδή φύσει τη δυνατότητα, τελειούμενο, να προάγεται συνειδησιακά και να χωρεί στο θείο Υπερσυνείδητο.

*

Η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου είναι απόλυτα σεβαστή και απαραβίαστη από το Θείον. Μέσα σε αυτό το πνεύμα βλέπουμε στα Ευαγγέλια τον ίδιο τον Κύριο να απευθύνει εκείνο το ανεπανάληπτο «συ πιστεύεις εις τον υιόν του Θεού;» (Ιω. θ΄, 35) στους ασθενείς και στους παράλυτους που Τον πλησιάζουν, προκειμένου να τούς θεραπεύσει, αφού η θετική τοποθέτησή τους απέναντί Του είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να μην παραβιαστεί το αυτεξούσιον του ανθρώπου.

Ο Χριστός όμως δεν απαιτεί το ίδιο από τους δαιμονισμένους, αφού αυτοί δεν είναι σε θέση να απαντήσουν, λόγω της κατάληψής τους από τα δαιμόνια και της παρεπόμενης δεινής ψυχοσωματικής τους κατάστασης (Ματθ. θ΄, 27-32).

*

Όλες οι φυσικές μορφές στον κόσμο τούτο της Ύλης είναι μεν εκ του Θεού, είναι μεν εκφράσεις θείων Ιδεών, πλην όμως, καθώς δημιουργήθηκαν για ορισμένο σκοπό, τελούν υπό την επίδραση των πεπερασμένων ορίων του χώρου και του χρόνου, και είναι επομένως προσωρινές, παροδικές, υποκείμενες στην αναπόφευκτη φθορά.

*

Εντούτοις αυτός [ο άνθρωπος], και μόνον αυτός από όλες τις μορφές της Δημιουργίας και ειδικότερα από όλα τα έμβια όντα, εκδηλώνει ευγλωττότερα τη ροή του Πνεύματος μέσα στην Ύλη και έχει, φύσει, τη δυνατότητα, μέσω της ηθικής τελείωσης, δηλαδή της αγνοποίησής του, να εξελιχθεί συνειδησιακά, να περάσει στην αιωνιότητα και, ταυτιζόμενος με τη Ζωή, να ζήσει.

*

'Ολες οι έμβιες μορφές απλώς «υπάρχουν», υφίστανται· μόνον ο άνθρωπος διαθέτει το προνόμιο να έχει συνείδηση της ύπαρξής του, αυτοσυνειδησία, προνόμιο τραγικό όταν πρόκειται για τον ίδιο του τον θάνατο. Έτσι, δεν αρκείται, όπως τα υπόλοιπα έμβια όντα, να «υπάρχει», αλλά αγωνιά για την «ύπαρξή» του και διαλογίζεται, στοχάζεται, φιλοσοφεί, ματαιοπονώντας, γύρω απ' αυτήν.

Η εμπειρική και λογική, αλλά όχι διαισθητική όπως ενδεχομένως για τους άλλους ζώντες οργανισμούς, βεβαιότητα της επερχόμενης, αργά ή γρήγορα, λήξης του βίου του αποτελεί τον πυρήνα της υπαρξιακής του τραγικότητας.

[...] ολόκληρο το γήινο περιβάλλον δημιουργήθηκε ως υποδομή προκειμένου να ακουμπήσει πάνω του το Πνεύμα του Θεού υπό την μορφή του Ανθρώπου-Αδάμ· και τούτο προκειμένου να υπηρετηθεί στο Έργο του ο Άνθρωπος, ο οποίος είναι η αρχή όλης της κλίμακας στην υλική ετούτη Δημιουργία και άρα ιερός.

*

Για να γίνει οποιοδήποτε δημιούργημα χρειάζεται η ύπαρξη μιας Ιδέας καθώς και η πρώτη ύλη, με το ένδυμα της οποίας θα εμφανιστεί η Ιδέα αυτή. Εκείνο που προκύπτει στον κόσμο ετούτο είναι η μορφή. [...] Το ανθρώπινο πνεύμα όμως δεν γεννά Ιδέες· ο άνθρωπος δεν εκφαίνει δικές του πρωτότυπες ιδέες, ούτε μπορεί από το μη υπάρχειν, εκ του μηδενός, να δημιουργήσει κάτι, αλλά μόνο να συλλαμβάνει, με πληρέστερο ή ελλειπέστερο τρόπο, προϋπάρχουσες Ιδέες. Το συλληφθέν από τον ανθρώπινο νού είναι τελικά ο απώτερος απόηχός τους.

[...] Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος δεν δημιουργεί, αφού δημιούργημα θεωρούμε μόνον ό,τι φέρει τη σφραγίδα της Ζωής, ό,τι είναι στοιχείο Ζωής. Ο άνθρωπος απλώς παράγει, κατασκευάζει παντός είδους προϊόντα ή καλλιτεχνήματα.

*

Τίποτα λοιπόν από ό,τι αφορά την Αρχή Ύλη δεν μπορεί να δημιουργήσει ο άνθρωπος ούτε άλλωστε και να το καταστρέψει, υπό την έννοια ότι δεν μπορεί να αναιρέσει την Ύλη, να την αφανίσει, να την εξαλείψει, αφού η ποσότητά της στον κόσμο είναι σταθερή.

Σύμφωνα με το αξίωμα της αφθαρσίας της Ύλης του Λαβουαζιέ ([...] 1743-1794), πριν και μετά από κάθε χημική μεταβολή, η μάζα των αντιδρώντων σωμάτων μένει αναλλοίωτη. Το αξίωμα τούτο είχε ήδη διατυπωθεί ως φιλοσοφικό αξίωμα από τους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους Εμπεδοκλή (περ. 491 - περ. 433 π.Χ.) και Αναξαγόρα (αρχές Ε΄ π.Χ. αι. - 428/427 π.Χ.), και αργότερα από τον Δημόκριτο (470/460 - περ.370 π.Χ.) ως εξής: «Μηδέν εκ του μη όντος γίγνεσθαι μηδέ εις το όν φθείρεσθαι».

Επομένως, η Ύλη δεν εκμηδενίζεται ούτε φθείρεται, μολονότι μπορεί να μεταβάλλει μορφή μέχρι ορισμένου βαθμού.

*

Ο άνθρωπος, δημιούργημα «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του θείου Πατρός, υπερεκτιμώντας τις -δοτές σε αυτόν- δυνατότητές του, ξιππάστηκε και πίστεψε πως θα μπορούσε να Τον μιμηθεί ή ακόμα και να Τον υποκαταστήσει ως δημιουργός.

Ο άνθρωπος όμως είναι «κατά χάριν» θεός, γιατί βρίσκεται ακόμη σε «Πτώση», δηλαδή η συνείδησή του είναι αποκομμένη από το Όλον, άρα και οι αληθινές δημιουργικές του δυνάμεις είναι εγκλωβισμένες στα όρια της περιορισμένης του αντίληψης.

Τα καλπούτσια ήρθαν πάλι
και σηκώσανε κεφάλι
Είναι οι καλικατζαρέοι
πού 'ναι σκέτοι αρουραίοι

Όλη μέρα τρυπωμένοι
απ' τον ήλιο θαμπωμένοι
και τη νύχτα τριγυρνούν
μέσ' τα σπίτια για να μπούν

Κατεβαίνουν στη φωτιά
για να βρούνε ζεστασιά
κι όταν έρθει το πρωί
φεύγουν πριν ο ήλιος βγεί

Όλα τούτα ώς τα φώτα
γίνονταν όπως και πρώτα
Ο παπάς με το σταυρό
Τά 'διωχνε απ' το χωριό.

Έλλεψη χρονολογικής ταξινόμησης, μη περιορισμένος χώρος, αυτονομία των εικόνων, ενώ το σημείο αναφοράς ορίζεται ως το όνειρο, το οποίο αποτελεί τη σύνδεση τόσο με τον Breton όσο και με τον Φρόυντ· αυτά είναι τα χαρακτηριστικά τής θεωρητικής θέσης τού Εμπειρίκου, όπως διατυπώνονται στο «Αμούρ-Αμούρ».

Επιπλέον, το κείμενο αυτό προσπαθεί να καταστεί το ίδιο αυτές οι θεωρητικές αρχές: κατά συνέπεια, ενώ ξεκινάει ως αυτοβιογραφία ενός ποιητή που αναζητεί τα κατάλληλα εκφραστικά μέσα διά τής αναλογίας τής εικόνας τού καταρράκτη, μετατρέπεται σε εγκώμιο για τον «Ανδρέα Μπρετόν και τους άλλους υπερρεαλιστάς» και «τον Σίγκμουντ Φρόϋντ και τους ψυχαναλυτάς»,

ώστε με μια διπλή μεταφορά, «και ιδού που μία φράσις γίνεται κορβέττα και με ούριον άνεμο αρμενίζει, καθώς νεφέλη που την προωθεί μαϊστράλι ή τραμουντάνα»,

να εξελιχθεί σε απολογισμό τής πορείας τού υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, αλλά και σε ένα προσωπικό οδοιπορικό τής παιδικής ηλικίας τού Εμπειρίκου στη Ρωσία, με συνεχείς αναδρομές και προδρομές, που συνδέουν τον καταρράκτη με την επιθυμία για συγγραφή, τον Αμούρ, τον ποταμό, με τον Αμούρ, τον έρωτα.

*

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερης θεωρητικής και μεθοδολογικής σημασίας κείμενο, το οποίο πραγματεύεται ακριβώς τα ζητήματα που θέτει ο André Breton στο Les Vases communicants, δηλαδή τον χρόνο, τον χώρο και την αρχή τής αιτιότητας στο όνειρο.

*

Τονίζει λοιπόν ότι οι εικόνες μπορεί να έχουν ένα λογικό ή μη λογικό ειρμό που να αποτελεί ένα θέμα, αλλά μπορεί να παρεισφρύσει κάποιος άλλος ειρμός. [...]

Το όνειρο καθίσταται κατά συνέπεια το πρότυπο τής λογοτεχνικής γραφής του, μια και επιτρέπει τη σύζευξη και την ταυτόχρονη ανάγνωση πολλαπλών νοημάτων.

Επιτρέπει δηλαδή και θεωρητικοποιεί τόσο τη θεματική σύζευξη [...] όσο και τη μορφική σύζευξη

(μίξη ειδών, όπως το ίδιο το «Αμούρ-Αμούρ» που συνιστά μανιφέστο, δοκίμιο και αυτοβιογραφικό αφήγημα, ή το κείμενο «Αργώ ή Πλους αεροστάτου» που αποτελεί λαϊκό και λόγιο, περιπετειώδες και ερωτογραφικό αφήγημα, ένα μίγμα, κατά το πρότυπο τής γοητευτικής δεκαπενταετούς ινδομιγούς κόρης που απάγει ο Ρώσος ναύαρχος Βλαδίμηρος Βιερχόυ και τού επίσης ινδομιγούς ζωέμπορου Πάμπλο Γκονζάλεθ, εραστή τής Καρλόττας, κόρης, αντικειμένου τού πόθου και θύματος τού Ντον Πέντρο Ραμίρεθ, ή, τέλος Ο Μέγας Ανατολικός, που αποτελεί ιδιότυπο ταξιδιωτικό αφήγημα, επικαλύπτεται θεματικά με τα ψυχαναλυτικά κείμενά του και αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στο ρομαντικό και το νατουραλιστικό παράδειγμα).

*

Χρόνος και αιτιότητα: «Η Μανταλένια» επί τής Αφροδίτης τής Μήλου. [...] Η Αφροδίτη, υπό το φώς τής οποίας θα διακόρευε την παιδίσκη και τη νεάνιδα στην αμμουδιά, ο πόθος για τη γυναίκα που γίνεται πόθος για το θηλυκό καράβι, το κλίππερ τής γραμμής των Ινδιών τού 19ου αιώνα, το «νάνι Μανταλένια» και οι νάνοι τού 17ου και τού 18ου αιώνα με τα αστραφτερά μαχαίρια, ο σουγιάς που χαράζει το όνομα στο βάθρο τού αγάλματος, η κόπια τής Αφροδίτης τής Μήλου και η ξύλινη κόπια τής παραδοσιακής γοργόνας που γίνεται γυναίκα:

σε αυτές τις εικόνες συνοψίζονται μια σειρά από ερωτήματα που θέτει συστηματικά το κείμενο για το πρότερο, το ύστερο και το ομόχρονο (το πλοίο και το πλήρωμά του καλύπτουν τον 17ο, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, ο δε νέος καπετάνιος του και τον 20ο), για το πρωτότυπο και το αντίγραφο, για το αίτιο και το αποτέλεσμα.

Πρέπει να το διαβάσουμε από την αρχή προς το τέλος, να ξεκινήσουμε δηλαδή από το νανούρισμα που περιέχει την πρώτη ύλη τής αφήγησης (ύπνος, όνειρο, Μανταλένια, νάνοι), ή από το τέλος προς την αρχή, να ξεκινήσουμε δηλαδή από την εγχάραξη τού ονόματος τής Μανταλένιας στο βάθρο τού αγάλματος τής Αφροδίτης τής Μήλου;

Αν ακολουθήσει κανείς την προτροπή του Φρόυντ, τότε θα επιλέξει τη σύζευξη και όχι τη διάζευξη, έτσι ώστε να δημιουργήσει μια ξεχωριστή σειρά συνειρμών από την κάθε αφετηρία.

*

Το ίδιο άλλωστε προτείνει και ο Εμπειρίκος, ο οποίος υποστηρίζει ότι «οι εικόνες αυτές κινούνται, επικοινωνούν αναμεταξύ των και συναγελάζονται [...] έχουν μια αυτονομία, τής οποίας η διάρθρωσις [...] ξεφεύγει από τον έλεγχο τής συνειδητής πλευράς τής προσωπικότητας, όπως συμβαίνει εις τα όνειρα».

Παρατηρεί κανείς στο κείμενο αυτό ότι δεν αποτελεί ζητούμενο η χρονική σειρά ή η σχέση αιτιότητας, αλλά η δυναμική που δημιουργείται από τις παράλληλες συνειρμικές αλυσίδες που κατασκευάζονται.

Με την έννοια αυτή ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος τού αναγνώστη, στον οποίο ουσιαστικά επαφίεται να επιλέξει τα σημεία εισόδου και εξόδου, να κατασκευάσει τις συνειρμικές αλυσίδες, να ερμηνεύσει τους υπαινιγμούς τού κειμένου.

Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι το κείμενο θεματοποιεί με εξαντλητικό τρόπο τη διαδικασία τού ονειρεύεσθαι και τής αφήγησης τού ονείρου, έτσι ώστε να βάζει τον αναγνώστη σε μια θέση ανάλογη με αυτήν τού ανθρώπου που βλέπει ένα όνειρο και το υποβάλλει στη δευτερογενή επεξεργασία για να μπορέσει να το διηγηθεί.