[go: up one dir, main page]

deponens (grammatikk)

Deponens er i grammatikken det at eit verb har passiv form – eller medial form – men aktiv betydning, som dei norske verba minnast ‘hugse’ og ferdast, som tyder det same som reise.

Faktaboks

Uttale

deponens

Etymologi
av latin

Eit verb med passiv eller medial form og aktiv betydning blir kalla deponent.

Deponens finst berre i språk der verbet har morfologiske skilnader i diatese — det vil seie skiljet mellom aktiv og passiv eller mellom aktiv, passiv og medium. Verbale bøyingsformer som uttrykkjer både medium og passiv, kallar vi mediopassive.

Ordet deponens er presens partisipp til det latinske verbet dēpōnere, ‘leggje av’, det vil seie verb som «legg av» den aktive forma.

Deponens i norsk

På norsk brukar vi suffikset -st (bokmål -s) til å danne passive verb:

  • aktiv drikke — passiv drikkast ‘bli drukken’ (bokmål drikkes)
  • aktiv ete — passiv etast ‘bli eten’ (bokmål etes)
  • aktiv reparere — passiv reparerast ‘bli reparert’ (bokmål repareres)

Men det finst ein del verb som berre finst med dette suffikset, som ikkje har passiv betydning, og dei kan kallast deponente, sjølv om det ikkje er vanleg å bruke denne termen i norske grammatikkar:

  • aldrast ‘bli gamal’
  • bannast ‘banne’
  • dagast ‘bli dag, lysne’
  • ferdast ‘reise’
  • hanskast ‘ha å gjere med, handtere’
  • minnast ‘hugse’
  • synast ‘meine’
  • ottast ‘vere redd (for)’

Deponens i latin

Deponens er best kjent frå latinsk grammatikk, og her er nokre eksempel:

  • loquor: ‘eg talar, snakkar’
  • ūtor ‘eg brukar’
  • hortor ‘eg oppmuntrar’
  • vereor ‘eg ottast, eg er redd’

Slike verb blir kalla for deponente. Dei står i motsetnad til verb som har både aktive og passive former med høvesvis aktiv og passiv betydning:

  • aktiv amō ‘eg elskar’ — passiv amor ‘eg blir elska’
  • aktiv audiō ‘eg høyrer’ — passiv audior ‘eg blir høyrd’

Deponens i gamalgresk

Gamalgresk skil morfologisk mellom aktiv, medium og passiv ved verbet, sjølv om skiljet mellom medium og passiv ikkje kjem fram i alle former. Her er eit eksempel:

  • aktiv: pareskeúasen (παρεσκεύασεν) ‘han førebudde (noko)’
  • medium: pareskeuásato (παρεσκευάσατο) ‘han førebudde seg’
  • passiv: pareskeuásthē (παρεσκευάσθη) ‘han blei førebudd’

Men nokre verb har berre mediale eller berre passive former, utan at betydninga er medial eller passiv. I mange grammatikkar blir slike verb kalla deponente:

  • berre medium: hēgēsámēn (ἡγησάμην) ‘han gjekk føre, han leidde’
  • berre passiv: ephobḗthēn (ἐφοβήθην) ‘han var redd’

Deponens i fulfulde

Deponens er òg velkjent frå ikkje-europeiske språk, til dømes det vestafrikanske fulfulde. Verbet i fulfulde har full bøying i aktiv, medium og passiv, her illustrert med infinitiv i dialekten i Nord-Kamerun:

  • aktiv for og aktiv betydning: lootugo ‘vaske’
  • medial form og medial betydning: lootaago ‘vaske seg’
  • passiv form og passiv betydning: looteego ‘bli vaska’

Fleire rørsleverb er deponente, ved at dei har medial form, men aktiv betydning, til dømes dette:

  • medial form og aktiv betydning: yinaago ‘symje’

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarar (2)

skreiv Tor-Ivar Krogsæter

Kva er eigenleg skiljet mellom mediopassive verb og deponente verb? Eg fann ingen eigen artikkel her om mediopassivitet, berre eit par artiklar som nemner tematikken.

svarte Rolf Theil

Mange takk for nyttig merknad! Eg skal sørgje for at det kjem ein artikkel om mediopassiv innan nokre veker.

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Morfologi

Rolf Theil
Professor em. i lingvistikk, mag.art., Universitetet i Oslo