Van levertraan tot duurzaamheid: hoe de Schijf van Vijf door de jaren heen veranderde

• Indy Scholtens

  redacteur Online

• Anouk Lambregts

  redacteur Online

Wie gezond wil eten kan al sinds 1953 de Schijf van Vijf raadplegen. Vandaag kwam het Voedingscentrum met de zevende versie van het gezondheidsadvies. De verschillen met de eerste versie zijn groot. Waar toen bijvoorbeeld levertraan sterk werd aangeraden, "voor de jeugd en aanstaande moeders", ligt de nadruk vandaag de dag op plantaardig eten.

Er zijn ook andere verschillen. Naast gezondheidseffecten wegen nu ook voedselveiligheid en duurzaamheid mee.

In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog was voedsel schaars in Nederland. De Schijf van Vijf werd geïntroduceerd door het Voorlichtingsbureau voor de Voeding, de voorloper van het Voedingscentrum, om mensen in tijden van schaarste te helpen voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen.

Dagelijks halve liter melk

Vlak na de oorlog was bijvoorbeeld een advies: drink minimaal een halve liter melk per dag. De gedachte was, wie veel melk drinkt is zwaarder en dus gezonder. Een advies dat later ook goed paste bij de Nederlandse landbouw, die een zuiveloverschot produceerde.

Onderzoek liet later zien dat melk minder onmisbaar en ook minder gezond is dan toen werd gedacht, waardoor het imago kantelde. Inmiddels mijden veel mensen koemelk, terwijl het in werkelijkheid nog steeds prima in een gebalanceerd dieet past.

De eerste Schijf van Vijf bleef zo'n twintig jaar intact. In de jaren 70 werd de link tussen gezondheid en voeding steeds duidelijker en kwam er steeds meer wetenschappelijk onderzoek naar voeding en de effecten daarvan op de gezondheid. Dat maakt dat de Schijf van Vijf door de jaren heen is veranderd. Op basis van nieuwe wetenschappelijk onderbouwde inzichten werd het hulpmiddel steeds aangepast.

Niet alles is veranderd. Ook vroeger al was de boodschap: eet veel volkorenproducten, peulvruchten, groente en fruit. "De basis van de Schijf van Vijf is altijd gelijk gebleven", zegt Marije Verwijs, gezondheidsexpert bij het Voedingscentrum. "Maar de geadviseerde hoeveelheden zijn veranderd door de jaren heen."

Hieronder zie je de Schijf van Vijf door de jaren heen, beginnend in 1953:

Dit jaar is voor het eerst voedselveiligheid meegenomen in de Schijf van Vijf, want in veel voedingsmiddelen zitten schadelijke stoffen als PFAS, bestrijdingsmiddelen en microplastics. "In sommige producten zitten meer schadelijke stoffen dan in andere, maar als je gevarieerd eet dan krijg je niet continu hetzelfde product binnen en daarmee herhaaldelijk eventuele schadelijke stoffen."

Al sinds 2002 vraagt het Voedingscentrum aandacht voor duurzaamheid. In 2016 werd - nadat het Klimaatverdrag van Parijs tegen de opwarming van de aarde was ondertekend - voor het eerst echt rekening gehouden in de Schijf van Vijf met de impact van voeding op het klimaat.

Onderstaande afbeelding komt uit een campagne van het Voedingscentrum uit 2009:

Niet iedereen is het ermee eens dat duurzaamheid is meegenomen. Sommigen vinden dat het verdergaat dan de rol van het Voedingscentrum. Op sociale media reageert iemand: "Als het Voedingscentrum zich gaat bemoeien met milieu en duurzaamheid dan verliest de Schijf van Vijf direct zijn waarde en geloofwaardigheid."

Verwijs begrijpt dat het imago van het Voedingscentrum gaat over enkel de gezondheid van de mens, maar volgens de onderzoeker kun je gezonde voeding en duurzaamheid niet meer los van elkaar zien. "We willen over 40 jaar ook nog toegang hebben tot gezonde voeding, en hetzelfde geldt voor onze kinderen".

Het Voedingscentrum benadrukt dat de Schijf van Vijf een advies is en mensen zelf moeten kijken wat bij hun eetpatroon en levensstijl past. "Wil je gezonder of duurzamer eten, dan kun je daarin kiezen wat bij jou past", zegt Verwijs. "Is het minderen in vlees nog een brug te ver, dan kun je misschien ook meer groente of fruit eten, of minder proberen te snacken".