The Alienist - Caleb Carr (1994)

Ik vind het echt zo jammer dat half Nederland een boek als Vijftig Tinten Grijs leest,
terwijl er zo veel andere, beslist mooiere boeken bestaan die haast door niemand
worden gelezen.
The Alienist van Caleb Carr is zo'n boek. Zeer angstaanjagend, met stuk voor stuk
prachtige personages, zoals Dr Kreizler zelf, zijn vrienden en een interessant rolletje
voor Theodore Roosevelt, de latere President van Amerika.
Ben je van plan binnenkort een boek te kopen, bijvoorbeeld bij de pittoreske winkel-
keten Selexyz, kan niet missen, er zit tegenwoordig op elke hoek van de straat één
van hun Dickensiaanse winkeltjes, schaf dan dit boek aan.
Voor het geval de verkoper zegt dat het boek er niet is, maar de boeken van Heleen
van Royen, Daphne Deckers en Van der Gijp vanzelfsprekend wél verkrijgbaar zijn,
vraag dan vriendelijk doch dwingend het boek voor je te bestellen.

Veel leesplezier!

Eindelijk hebben ze dit schitterende boek verfilmd tot een serie. Het zou eigenlijk een film gaan worden, die plannen lagen er al in de jaren negentig, maar is er destijds niet van gekomen. Ik heb net de trailer bekeken, maar ik heb er zo mijn twijfels over. Het doet me teveel denken aan die Sherlock Holmes-films van Guy Ritchie, die ik echt vreselijk vond, hier ook al met zo'n blij westernmuziekje eronder. Over de acteurs ben ik ook niet te spreken. Daniel Brühl, die kan er als acteur mee door, maar bij dr. Kreizler had ik eerder een Sigmund Freud in gedachten, niet zo'n jong broekie als Brühl (Caleb Carr zelf had overigens - in de jaren negentig - het liefst Anthony Hopkins in deze rol gezien). Dakota Fanning als de stoere Sara is al helemaal een gemiste kans. Ik ben geen fan van haar. Weinig expressie in haar gezicht, nooit eens een cynische lach, voortdurend die bangige houding. Dan liever een Scarlett Johansson.

Nu maar hopen dat ze het niet verknald hebben.

Voor hen die graag de tanden graag in een zaak zetten. En ze er bijna op stuk willen bijten. Dit is hoe je een (meervoudige) moord behandelt, als je het mij vraagt. Grondige diepgraverij in zowel het delict als de psyche van de dader. In die mate dat ik het idee kreeg onderdeel te zijn van het onderzoek, onderdeel van Kreizler's team. En dat is waar je wezen wilt, want deze Laszlo is er eentje die nieuwsgierig maakt. Erg nieuwsgierig. Enigmatisch figuur. Niet het enige karakter dat de aandacht trekt.

Sterker nog, dat doen de meesten op de een of andere manier. Bijna iedereen, goed, slecht of daar ergens tussenin, heeft wel iets (on)aantrekkelijks te bieden. Het staat ook bol van de sfeer. 1896, hè. Ik kon het gekletter van de paardenhoeven op de straten van New York horen, de stank van de stad ruiken, de corruptie proeven. De moorden, het milieu waarin ze plaats vinden; het is een en al smerigheid. Maar alles vermengd met klasse en stijl die je associeert met die tijd. Of ik dan. Prachtboek.

The Alienist is een van mijn favoriete series van de laatste jaren en nu heb ik dan eindelijk het boek gelezen dat de basis ervoor vormde. Het staat hier als ‘thriller’ gecategoriseerd, en niet onterecht, maar ‘psychologisch’ had hier niet misstaan. Juist die combinatie ervan trok mij aan in de serie, en blijkt ook in het boek zeer goed gelukt.

Ja, er worden moorden gepleegd en gruwelijk ook, en de personages bevinden zich zelf regelmatig in hachelijke situaties, maar dat is voor mij niet de grootste aantrekkingskracht van het boek. Het team van Kreizler heeft namelijk een zeker voor de tijd ongebruikelijke aanpak om de dader te vinden: proberen te begrijpen hoe hij handelt, waarom hij zo handelt, hoe de patronen die daaraan ten grondslag liggen zijn ontstaan, zo een imaginary man vormen en op basis daarvan een echt persoon zoeken die bij het plaatje past. De teamleden zijn intelligent en welbespraakt en hun onderlinge discussies waarin ze schijnbaar willekeurige details proberen te interpreteren worden zo beschreven dat ik zou willen dat ik erbij was.

Doordat het team (en de lezer) steeds beter begrijpt hoe de dader geworden is wat hij is, ontstaat er geleidelijk een rare mengeling van walging van en medelijden met hem. Carr maakt het je als lezer moeilijk om een eenduidig moreel oordeel te vellen en hij lijkt zich daar goed van bewust; vooral in het personage John Moore komen de conflicterende gevoelens goed tot uiting. Juist als het plaatje van de getormenteerde Japheth compleet lijkt vermoordt Beecham die arme Joseph. Sowieso schrikt Carr er niet voor terug om met de gevoelens van zijn personages en lezers te spelen (de timing van de dood van Mary Palmer was ook al zo wreed) maar omdat het werkt kan ik er weinig aanstoot aan nemen.

Carrs schrijfstijl is beeldend, soms net iets té. Een levendig beeld van de minder fijne buurten in New York en de omstandigheden waarin de slachtoffers werken helpt het verhaal absoluut, maar de enthousiaste beschrijvingen van de dure restaurants het eten dat er geserveerd wordt voegen weinig toe. Soms is het bijna karikaturaal: er is een heuse crazy cat lady en er lopen enkele archetypische maffiosi rond wiens rol in het verhaal mij niet helemaal duidelijk is.

Waar het gaat om zijn hoofdpersonen is Carr juist genuanceerd. Zelfs zo dat je je af kunt vragen wie eigenlijk de hoofdpersoon is. We zien alles vanuit het perspectief van John Moore, die het boek schrijft als een soort postuum eerbetoon aan Theodore Roosevelt (die, als dit boek zijn karakter ongeveer juist beschrijft, een erg sympathiek man moet zijn geweest), terwijl het boek genoemd is naar Kreizler (een personage dat eerder fascinerend dan sympathiek is) en draait om het doorgronden van de moordenaar, die we beter leren kennen dan wie dan ook.

Als de speurtocht tot een einde komt blijft iedereen met een wat bittere nasmaak achter. De moordenaar is dan wel gevonden, maar ook dood. Kreizler had gehoopt hem te kunnen helpen om woorden te vinden voor wat hem tot zijn daden dreef maar krijgt de kans er niet toe. Connor, het personage dat het best de gecorrumpeerde samenleving symboliseert, doodt hem om de illusie in stand te kunnen houden dat het kwaad zich buiten onszelf bevindt. Zo eindigt The Alienist allesbehalve triomfantelijk en houdt het de lezer een spiegel voor.
Om Kreizler te citeren:

Aangevuld

Dat was niet eens mijn insteek, maar meer dan terecht, dank!