Confessiones - Aurelius Augustinus (398)

Zowel literair, historisch als spiritueel boeiend, wat mij betreft. In een van de eerste belangwekkende autobiografieën beschrijft Augustinus hoe hij in zonde leefde, strevend naar kennis dmv wetenschap en retorica, maar later steeds meer tot geloof begint te komen. Bijna tot wanhoop gedreven dat hij zich niet volledig tot het geloof kan overgeven, komt hij op zijn 32e tot bekering. Dit hoofdstuk is zelfs voor een niet-gelovige als ik indrukwekkend, zo begrijpelijk zijn de interne woelingen beschreven. Dat geldt zowieso voor de hoofdstukken tot dan toe. Prachtig bijvoorbeeld hoe hij de psychologie ontleedt tussen waarom er tussen weten wat het goede is en het goede doen vaak zo’n moeilijk te nemen stap zit. Met als herkenbaar voorbeeld de tweestrijd bij het wakker worden: gelijk opstaan, of nog wat suffen in bed. Rationeel is de keuze makkelijk gemaakt, maar zo werkt het vaak niet. Dit is precies wat de weg naar bekering voor Augustinus zo’n slepende en verwarrende affaire maakte. Eenmaal bekeerd slaat het prekerige helaas al snel toe, de laatste 4 hoofdstukken zijn dermate theologisch van aard dat ze voor de neutrale lezer weinig interessant zijn. Toch kon me de opbouw op deze manier wel bekoren. Van het aardse en concrete van de jeugdjaren in de eerste hoofdstukken, naar het introspectieve van de volwassen jaren in het middeldeel tot het totaal abstracte van het slotdeel; het heeft wel wat weg van de opbouw van De Goddelijke Komedie. Stilistisch viel me op hoe citaten uit (vooral) de bijbel en werken als de Aeneas op een bijna postmoderne manier verweven zijn in de tekst.

Op een mooie en vooral eerlijke manier beschrijft Augustinus zijn overgang van een losbandige en wellustige geest naar zijn onvoorwaardelijke liefde tot God.

Wat zijn zonden nu werkelijk waren laat hij vaak een beetje in het midden. Zelf stelt hij dat hij "vlamde van verlangen om mij aan de onderwereld te behagen", en zich "brutaal verwilderde in allerlei duistere liefdes". Zijn zonden spelen zich vooral af in zijn eigen geest, zoals ook blijkt uit de anekdote van de perendiefstal; hier weet hij 's nachts enkele peren te stelen uit de perenboom van een boer waarna hij ze gewoon weggooit, en dit schokt hem het meest van al: Het ging hem niet om de peren, maar om het zondigen zélf. De manier waarop hij zijn vroegere zelf beoordeeldt is hard, maar eerlijk en diepgravend, en geeft dit boek een heerlijke dynamiek tussen zijn "zondige" verleden en zijn huidige levensvisie.

De mooiste delen betreffen de relatie met zijn moeder, een diepchristelijke vrouw, die Augustinus graag terug op het juiste pad zou zien. Augustinus houdt enorm van zijn moeder en het kwelt hem dat hij niet aan haar wensen kan voldoen. Toch weet haar verdriet grip op hem te krijgen. "Het is uitgesloten dat een kind van die tranen verloren gaat". Augustinus bekeert zich en, alsof haar taak volbracht is, sterft zijn moeder een korte tijd later.

De laatste hoofdstukken zijn theoretischer en abstracter, maar evenzeer een interessante lezing. Vooral hoe hij onderzoekt wat geheugen is en nadenkt over de aard van het kwaad zijn zeker de inspanning waard.

Inderdaad erg opvallend, mocht het er in de kantlijn niet steeds hebben bijgestaan dan had ik het zelfs niet opgemerkt. In mijn boek stond ook dat er vele citaties hoogstwaarschijnlijk nog in de tekst zitten, maar nog niet opgemerkt of "ontdekt" zijn. Ik denk ook dat we hier bijna van postmodern kunnen spreken, of beter: gewoon hiphop.

Twee weken geleden verscheen de zesde druk van het boek in Nederlandse vertaling door Wim Sleddens bij Uitgeverij Damon

Voor wie Aurelius Augustinus wil leren kennen, persoonlijk en qua gedachtegoed, is dit het juiste boek. De auteur is een paar jaar bisschop in Hippo Regius in Noord-Afrika als hij dit werk in dertien boeken (hoofdstukken voor ons) schrijft. Een belezen man, geschoold in de kunst van de retoriek. Maar, in tegenstelling tot de filosofen van zijn tijd, een man die eenvoudig vanuit het hart sprak en door iedereen begrepen kon worden. Een herder, die meeleefde met zijn mensen, weinig moest hebben van dikdoenerij maar daar doorheen prikte.

Belijdenissen, Confessiones (confessie in de dubbele betekenis van belijden en lofprijzen) is een egodocument van grote literaire waarde, alleen al vanwege de stijl. Waarschijnlijk de eerste autobiografie. Augustinus neemt de lezer bij de hand en vertelt hoe zijn leven is verlopen vanaf geboorte tot zijn bekering. Het is een openhartig verhaal, zonder theologische pretentie, waarin hij vertelt over zijn gelovige moeder, zijn streken: peren stelen, niet om de smaak maar puur om het stelen, en zijn ruime ervaring met meisjes en relaties. Zo was hij verloofd maar kon niet wachten op de bruiloft en leefde intussen met een andere vrouw.

Augustinus spreekt met en tot God, als in een gebed, zoals in de Psalmen, en dat maakt het intiem en warm. Hij geeft zichzelf bloot en biecht al zijn twijfels en verwarring op. Daarbij zijn er vele gedachten en daden waar hij niet trots op is. Zijn levenswijze, zijn belangstelling voor het Manicheïsme, zijn dwalingen. De eerste negen boeken zijn het meest interessant. De lezer herkent zichzelf hierin. Het is de geschiedenis van een zoektocht. In de laatste drie legt de schrijver de Schrift uit en gaat diep in op de scheppingsleer. Hier is dus wel sprake van theologie. En dan nog wel op een speelse, natuurlijke manier, niet zoals in de latere middeleeuwse scholastieke ontwikkeling.

Geloof wordt bij Augustinus nooit een systeem. Geloven is rust vinden in God, niet pas na de dood, maar nu in het leven van alledag. God is het begin en het doel van heel het leven. Dat is het ware geluk. Een onverstoord aanbidden, wat er ook gebeurt, in de zekerheid dat hij niet loslaat. Natuurlijk was Augustinus een kind van zijn tijd. In de retorische school leerde hij redeneren en filosoferen. Er zit dan ook wel steeds een scheut Plato in zijn manier van denken. Zo kan hij uitvoerig spreken over het wezen van de dingen en de substantie van God, waarbij hij ook het dwaze van de gedachteconstructies ontleedt. Daarbij komt Augustinus tenslotte steeds weer uit bij de goedheid en trouw van God.

Hoe lezen we het door de bril van deze eeuw? Een doorsnee protestantse theoloog zal zich verbazen over het gemak waarmee Augustinus schrijft over het ontmoeten van God in de natuur, de schepping. Van een kritische theologie waarin zelfs het bestaan van een schepper ontkend wordt of een god die machteloos blijkt, had Augustinus geen weet. Hij had het vooral druk met lieden die onder vrome voorwendselen een scheiding maakten tussen lichaam en geest. Ook in onze tijd nog wel herkenbaar. Vergeestelijken is vaak een vluchtroute naar een puur egoïstische levensstijl. Maar dat de goede God (de 'onze lieve Heer' van de RK kerk werd hier geboren) goed voor ons zorgt in zijn alwetendheid, is een ervaring die we kwijtgeraakt zijn. Is onze wereld te ingewikkeld geworden? Of kijken we niet goed?

Een mooi boek, dat heel veel andere boeken over God en geloof in de schaduw laat.

De Nederlandse vertaling van Wim Sleddens (1934-2020) verscheen in 2009. De vertaler had er vijftien jaar voor nodig om de juiste toon te vinden en de laatste drie hoofdstukken vertaalde hij drie keer voordat hij er tevreden over kon zijn. Het is dan ook een prachtige en toegankelijke tekst geworden. In de vertaling vallen sommige taalgrappen en snedigheden uit de oorspronkelijke latijnse tekst weg, dat geeft de vertaler ook toe, maar hij heeft geprobeerd niet alleen de tekst maar ook de sfeer en literaire kracht over te brengen. En daarvoor kreeg hij terecht veel lof. Dat er vraag was naar een zesde druk, bewijst wel dat het een klassieker is in de dubbele betekenis van het woord.