Het Verzonkene - Jeroen Brouwers (1979)

Boeiende opwarmer voor Brouwers’ latere werk. Het Verzonkene is fragmentarischer, abstracter en vooral een pak korter dan gebruikelijk. In een namiddag had ik dit boek uitgelezen en ik lees traag.

Brouwers graaft in zijn geheugen en toont hoe cruciaal gebeurtenissen zijn die je je nauwelijks nog herinnert. Sommige van die herinngeringsflarden berusten niet eens op echte feiten - gewoon gedroomd? - en tóch kunnen ze decennia later nog een impact hebben. Iedereen met een aantal jaren op de teller kent het gevoel wel.

Ondanks enkele zware thematieken is Het Verzonkene best een luchtige, haast dromerige roman. Verwacht echter geen levensveranderende ervaring. 3*

Inderdaad een behoorlijk fragmentarisch boek, maar daarom niet minder interessant. Want wat kan die Brouwers schrijven zeg. De auteur is vooral geïnteresseerd in het creëren van schoonheid en niet in het waarheidsgetrouw reconstrueren van de wereld om hem heen. En dat zie je hier duidelijk terug. Als hij eenmaal op stoom is vlammen de woorden van de pagina's in die kenmerkende lange zinnen met duizend komma's en gedachtestreepjes. Meerdere bladzijdes las ik vaker dan eens terug om het ritme van de tekst opnieuw te voelen. Ook de verschillende aspecten van de roman die op meerdere plekken in net iets andere vorm terugkeerden zorgden voor een gevoel van herkenning; dromen en ontwaken en weerom.

Soms was ik Brouwers ook een beetje kwijt, bijvoorbeeld toen ik ineens middenin een boodschappenlijstje zat - waren we twee zinnen terug niet nog in een schuilkelder in Nederlands-Indië? Maar dat mag de pret niet drukken.

Als Brouwers lief is dan is hij mierzoet, wanneer hij onzeker is dan slaat hij doodsangsten uit, en is hij boos dan is hij ziedend. En ik hou ervan. Niet zijn beste werk, maar bij vlagen zie je hier wat hij in andere werken nog beter, nog grootser, nog meeslepender en nog uitbundiger zal laten zien.

Ik sluit graag af met een tijdloos citaat: "Ik zal schrijven: onze huidige minister president is een zak met windkloten."

(Mijn versie had overigens geen 90 maar 144 bladzijdes.)

Op de bibliotheek app van de OBA staat het luisterboek van het werk Het Verzonkene van Jeroen Brouwers, voorgelezen door Johannes Sneekes. Ik heb dit boek (derde druk) van de taalpurist Brouwers niet zo lang geleden in het rommelhok van een lokale kinderboerderij gescoord, en het luisterboek leek me een mooie gelegenheid om het werk te lezen terwijl ik op de koptelefoon meeluister. Ik laat mezelf hierbij graag door de rustgevende voorleesstem meevoeren op de ritmes van de zinnen en de betoverende uitspraak van de Maleise woorden.

Doch het eerste wat direct opviel is dat het luisterboek bij het tweede hoofdstuk begint en dus de eerste overslaat. Even verder zie ik dat er meerdere hoofdstukken ontbreken en dat het luisterboek is gebaseerd op een latere sterk ingekorte uitgave van het werk. Iets dat een eerdere lezer op de site al constateerde. Op bibliotheek.nl zie ik dat vanaf de vijfde druk in 1988 de schrijver zijn werk drastisch heeft herzien. Over het waarom hierover las ik dit commentaar van een boeiende lezersrecensie op de website hebban:

‘Daar moet ik wel bij zeggen dat ik een late editie van deze roman las: een editie waar Brouwers allerlei polemische passages uit heeft geschrapt, waarin hij zich op felle toon engageerde voor moeilijk toegankelijke schoonheid en waarin hij zich krachtig verzette tegen iedereen die hem van al te makkelijke nostalgie betichtte. Ik snap waarom Brouwers die passages in latere edities geschrapt heeft: de context van deze polemiek is helemaal in de vergetelheid geraakt, zodat de polemiek voor de huidige lezer moeilijk te volgen is.’

Een drastische ingreep, waarbij dus een derde van het boek is gesnoeid en dus eigenlijk een compleet ander werk is geworden. Afgezien van de motivatie die werd aangedragen door de bovenstaande recensent, vermoed ik dat deze ‘verminking’ door de schrijver is doorgevoerd met het oog op de uitgave van De Zondvloed (1988), omstreeks dezelfde periode. Na Bezonken Rood (1981) was namelijk De Zondvloed het derde deel in wat de Indië-autobiografie reeks van Jeroen Brouwers is gaan heten en ik kan me voorstellen dat de schrijver voor het geheel van de reeks een groot deel uit zijn eerste werk heeft gesneden. Toch waag ik het een verminking te noemen, want voor mij zijn de verwijderde hoofdstukken meer dan de moeite van het lezen waard, en heb ik als lezer niet het gevoel dat ik context mis.

Sterker nog, het zijn betekenisvolle passages van een protagonist die terugdenkt aan zijn trieste jeugd, zijn ouders, de tijd in Indië, de oorlog en het volgende hoofdstuk in woede uitbreekt op alles en iedereen, inclusief zichzelf. Hierbij wat indrukken.

‘Achter in de tuin heb ik een toren van papier verbrand, waarvan de vlammen wapperend als vlaggen langs de lucht begonnen te zwerven. Ik op de grens van een oud leven. Brieven, manuscripten, drukproeven, aantekeningen, dagboeken, boekhoudboeken, foto’s. Opdat het alles niet in handen van het volk valle als ik ooit wanneer? op een ochtend niet uit de zwarte wereld van mijn andere bewustzijn ben teruggekeerd. Er ontbreekt nog maar één jaartal aan het lemma over mij in de Moderne Encyclopedie der Wereldliteratuur. Ik hoef geen graf. Mijn as mag zo uit de oven op een stofblik worden geveegd en buiten met een zwaai in de lucht worden gegooid, waarna het kan neerdalen op auto’s en treinen, zich verspreidend naar alle horizonnen, weg met mij. Zo geschiedde het. Dit is mijn laatste wil.’ (pag. 45)

‘Moge mijn geschriften in een zwarte rookzuil als snippers as worden weggeblazen en voorgoed, voorgoed verdwijnen, wegwaarierend naar alle luchtstreken. Schrap mij maar uit de Encyclopedie. Schrap mij maar uit de Nederlandse literatuur: ik ben er niet trots op daartoe te behoren. Ik verklaar mijzelf vogelvrij. Ik dwaal rond in de mist, ik weet niet meer waar, ik weet niet meer waarheen.’ (pag. 73)

(Inmiddels heb ik het vervolg Bezonken Rood gelezen, dat meer in detail treedt wat betreft het oorlogsverleden van de protagonist. Jeroen Brouwers is een magische schrijver.)

Inhoudsopgave:

Het vuur. De chaos*
Dromenland
Mijn koninklijke moeder
Zonder onderschriften*
Vóór of na enig uur*
Tule. Een Guarnieri
Expertise. Het volk en de zwanen*
Con ira*
Gedaanten van licht
Boekhouding
Volledige voorlezing van het geheel*
Woorden in het water
Sprookjes*
De zwarte spiegelwereld*
Soerat-soerat
Het gedroomde leven (een denkbeeldig fragment)*
Even afkoelen, misfiets*
Wij hebben elkaar lief*
Oude foto's
Een lied*
Het nieuwe licht*
De geest mijn buiks*
Ultima thule
Voetnoten
Waar wàs je nou?
Receptenboek*
Honderd romannetjes (Subjecten, Brokken, Verwoordingen)*
Mijn meesterwerk*
Krassen in de rots*
Nummer 156.403
Weerspiegeling
De staat van beleg*
Bedaring*
God & God*
Een lied*
Een oord van troost
Tenno-heika banzai
Boven de wereld*
Boekstaving. Het vuur. De chaos

De hoofdstukken met een asterisk (*) zijn in de latere drukken vanaf 1988 op last van de auteur weggelaten.