Juist in crisistijd geven religieuzen en hun leiders, zoals predikanten, duiding aan wat er gebeurt, en plaatsen dit zoveel mogelijk in bestaande geloofskaders. Tobias Cinjee onderzocht hoe dat werkt bij de orthodoxe bevindelijk gereformeerde gemeenschap in Nederland, in een studie op het snijvlak van sociologie, psychologie en theologie.
“Ik onderzoek hoe de geloofsopvattingen van bevindelijk gereformeerden in tijden van crisis samenhangen met betekenisgeving en (groeps)identiteit. Daarvoor gebruik ik drie case studies: de corona-uitbraak, de ecologische crisis en het debat over gender, ook daar wordt crisistaal namelijk regelmatig gebruikt.
“Is corona een straf van God? Zo ja, voor wie? Moeten mensen eigenlijk wel klimaatverandering tegen willen gaan, of toont dat een gebrek aan vertrouwen in Gods leiding? Terwijl leiders dit soort dingen duiden, bakenen ze, bewust of onbewust, ook de groep af: wie hoort er echt bij en wie niet? De vraag is vervolgens of hun boodschap wel resoneert bij de groepsleden en wat dit betekent voor hun identiteit en veerkracht bij het omgaan met crisis.”
Spanning
“Een aantal dingen valt op. Zowel leiders als leden zijn sceptisch over menselijke ‘maakbaarheid’. Verder blijkt dat de sterke focus op individuele zondigheid en noodzaak tot bekering het soms lastig maakt om crises te interpreteren die het individu overstijgen; dit is bij corona en klimaat het geval. Wanneer een duiding van leiders geen voldoening geeft, of ervaringen van leden niet in dat straatje passen, leidt dit tot spanning of het zoeken naar alternatieve verklaringen buiten de eigen bubbel.
“In het gender-hoofdstuk valt op dat de retoriek van bevindelijk gereformeerde opiniemakers veel minder naar binnen gekeerd is: zij zoeken juist veel bondgenoten buiten eigen kring, veelal in (rechts)conservatieve hoek. Hun taal en bronnen, die bij dit thema worden aangewend, hebben gevolgen voor de groep. Bovendien kunnen ze kwetsbare leden in de gemeenschap raken en de ervaren afstand tot andere christenen flink vergroten.”
Strategisch
“Mijn onderzoek legt onderliggende patronen bloot bij uitspraken over geloof en de Bijbel: het meenemen van een sociologisch en psychologisch perspectief helpt om die in context te plaatsen en beter te begrijpen.
“De inzichten zijn mogelijk breder toepasbaar op andere religieuze en niet-religieuze minderheidsgroepen. Het idee van een ‘crisissituatie’ kan daar, net als bij bevindelijk gereformeerden, iets zijn wat niet enkel ervaren wordt, maar ook strategisch ingezet, wat zou kunnen leiden tot verdere vervreemding of verharding. Dit vraagt dan ook om een kritische reflectie op allianties die groepen smeden, en op welke stemmen binnen zo’n groep worden gehoord of genegeerd.”
Meer informatie over het proefschrift