Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Νούμερο οχτώ, επειδή δεν είναι το πρώτο άρθρο της κατηγορίας αυτής, αν και βέβαια πάνε 15 μήνες από το προηγούμενο αντίστοιχο.

Στις στήλες των χρονογραφημάτων, αν υπάρχουν ακόμα χρονογραφήματα σε εφημερίδες, όσες εφημερίδες υπάρχουν ακόμα, συνέβαινε πότε πότε ο χρονογράφος να δημοσιεύει μία ή περισσότερες επιστολές αναγνωστών, άλλοτε σχολιάζοντας κι ο ίδιος κι άλλοτε παραχωρώντας ολόκληρο τον χώρο της στήλης στους αναγνώστες του. Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος στα Νέα έβαζε στα χρονογραφήματα αυτά τον τίτλο «Απ’ όσα μου γράφουν». Τέτοια άρθρα, πέρα από την επικοινωνία, έδιναν στον συντάκτη μιαν ανάπαυλα, διότι είναι μεγάλη καταδίκη να πρέπει να γράφεις κάθε μέρα τις εξακόσιες, οχτακόσιες ή χίλιες λέξεις για να γεμίσεις τη στήλη σου.

Εμείς εδώ δεν είμαστε εφημερίδα και δεν γράφουμε χρονογράφημα, όμως έχουμε κάθε μέρα καινούργιο άρθρο (εντάξει, κάποτε επαναλαμβάνουμε παλιά άρθρα, αλλά με μέτρο). Βέβαια, τη γνώμη σας την εκφράζετε στα σχόλια, δημόσια.

Συχνά συμβαίνει όμως να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, είτε γνωστοί είτε άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ. Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αν και μερικές φορές δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, αν είναι εύκολο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο, όπως έχω κάνει όχι λίγες φορές.

Πριν από χρόνια σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο να βλέπουν κι άλλοι την απάντηση, όχι για να μάθουν αλλά κυρίως γιατί μπορεί να έχουν κάτι να προσθέσουν, κι έτσι βάλαμε τον Ιούνιο του 2015 ένα τέτοιο άρθρο, με ερωτήσεις που μου είχαν γίνει και με τις αντίστοιχες απαντήσεις, και μερικούς μήνες αργότερα ένα ακόμα. Το τρίτο άρθρο της σειράς αυτής το έβαλα το 2017, το τέταρτο το 2019 και στις αρχές του 2022 το πέμπτο άρθρο. Το έκτο άρθρο το βάλαμε τον Δεκέμβριο του 2022, το έβδομο τον Οκτώβρη του 2024 και σήμερα ανεβάζω το όγδοο άρθρο της κατηγορίας αυτής.

Παρουσιάζω λοιπόν δέκα ερωτήσεις που τέθηκαν από φίλους του ιστολογίου, μαζί με τις απαντήσεις που έδωσα -εδώ τις έχω ενδεχομένως αναπτύξει κάπως περισσότερο, αλλά θα  με ενδιέφερε και η άποψή  σας,  ιδίως αν διαφωνείτε.

* Να ‘μαι πάλι εγώ η ενοχλητική. Θέλω τα φώτα σας.  Πότε χρησιμοποιείται για πρώτη φορά η λέξη πολιτισμός; Είχαν οι αρχαίοι κάποια σχέση με αυτό; Ο Ηρόδοτος; Γιατί λένε κάτι τέτοια σε μία συζήτηση και έχουν τσαταλιαστεί τα νεύρα μου.

Καλησπέρα, έλειπα πριν. Λέξη «πολιτισμός» εμφανίζεται στην ελληνιστική εποχή, άπαξ στον Διογένη Λαέρτιο, με τη σημασία «τα κοινά, οι υποθέσεις της διοίκησης» (λέει για τον  Αρκεσίλαο: τὸ πᾶν δὴ διέτριβεν ἐν τῇ Ἀκαδημίᾳ τὸν
πολιτισμὸν ἐκτοπίζων), και μετά σε χριστιανούς συγγραφείς με σημασία «ευγενικός τρόπος συμπεριφοράς».

Όχι στην κλασική αρχαιότητα, όχι στον Ηρόδοτο. Τη λέξη την ανάστησε ο Κοραής για να αποδώσει το γαλλ. civilization. Θα άξιζε άρθρο.

Προσθέτω τώρα: Το άρθρο δεν αξιώθηκα να το γράψω, αλλά βρίσκω τώρα πως η παραπάνω  άποψη, που είναι η άποψη των λεξικών, έχει μια τρύπα. Πριν από τον  Κοραή, ο Μελέτιος, επίσκοπος Αθηνών (1661-1714), στην Εκκλησιαστική Ιστορία του γράφει:

Ἐπειδὴ δὲ πᾶν σπάνιον καὶ μᾶλλον ἐστὶν ἐπιθυμητὸν καὶ σεβαστόν, προτιμότερον ἦν ἄγειν θεαρέστως ὀλιγωτέρας ἑορτάς, ἢ σχολάζειν διὰ πλειόνων τῇ κοιλίᾳ καὶ τῇ σπατάλῃ· ἓν γὰρ τῶν κακῶν τοῦ πολιτισμοῦ ἐστι καὶ τὸ πολλὰς ἑορτὰς εἶναι διωρισμένας οὐχὶ ὑπὸ θεοσεβείας, ἀλλὰ πρὸς τρυφήν, ὡς λέγει ὁ αὐτὸς Γαζῆς.

Εδώ η λέξη χρησιμοποιείται, θαρρώ, με σημασία κοντά στη σημερινή.

* Αγαπητέ φίλε. Στον Τέταρτο Κόσμο και στη σελίδα Οι Ινδιάνοι και η Βαστίλη, υπάρχει η ακόλουθη πρόταση:

Για την ακρίβεια, ο Αρίνος παρουσιάζει το μοτίβο αυτό σαν αρνητική εκτύπωση μιας φωτογραφίας, δηλαδή σαν πλάνη – και μάλιστα είναι πεισμένος ότι οι ιδέες, ή τουλάχιστον μερικές ιδέες, είναι εγγενώς επικίνδυνες. Κι αν γίνεται λόγος, ειδικότερα και περιοριστικά, στο βραζιλιάνο Ινδιάνο, είναι επειδή ο συγγραφέας είχε κυρίως στο μυαλό του μια συγκεκριμένη πρόωρη συνάντηση (θα τη δούμε παρακάτω), που έγινε διάσημη χάρι σ’ ένα δοκίμιο του Μονταίνιου.

Αυτό το «χάρι» είναι θαρρώ λάθος. Τα σάιτ είναι υψηλού επιπέδου, οπότε μάλλον θα είναι ορθογραφικό λάθος.

Απάντησα:  Δεν είναι λάθος, είναι επιλογή. Ο αξέχαστος  φίλος μου, ο Νίκος Κούρκουλος, που είχε το σάιτ, είχε αυτή την  ορθογραφική ιδιοτροπία, να γράφει «χάρι». Το περίεργο, που δεν  διορθώνεται πια δυστυχώς, είναι ότι τόσα χρόνια δεν έτυχε να το συζητήσω μαζί του, να μου πει το σκεπτικό του. Οπότε, δεν έχω απάντηση.

Προσθέτω: Κάποιος που να συζήτησε με τον Μπουκάν, θυμάται μήπως πώς αιτιολογούσε το «χάρι σε»;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Σαν χτες πέρυσι, στις 20 Ιανουαρίου 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ ορκιζόταν και αναλάμβανε για δεύτερη  φορά καθήκοντα Προέδρου των ΗΠΑ. Η επέτειος δεν πέρασε ανεόρταστη: ο Πρόεδρος μίλησε στους δημοσιογράφους, αλλά λόγω της διαφοράς της ώρας η ομιλία αρχίζει μόλις τώρα ενώ το άρθρο έχει γραφτεί.

Λίγο παρακολούθησα. Τον είδα να κραδαίνει ένα πάκο χαρτιά με τα «επιτεύγματα του πρώτου χρόνου» και να δείχνει φωτογραφίες εγκληματιών μεταναστών (όλοι από τη Μινεσότα), που έβαλαν στη φυλακή οι πραιτωριανοί του ICE.

Ίσως σαν προεόρτια, ο ένοικος του Οβάλ γραφείου έστειλε προχτές στον  Jonas Gahr Støre, τον πρωθυπουργό της Νορβηγίας,  μια επιστολή που,  όταν την είδα στα σόσιαλ, αναρωτήθηκα αν πρόκειται για φέικ, για κάτι που γράφτηκε από το αμερικάνικο Κουλούρι (Onion λέγεται θαρρώ). Δεν ήμουν  ο μόνος που δεν  πίστεψε στην αυθεντικότητα  της  επιστολής. Πολλοί οπαδοί του Τραμπ θεώρησαν ότι είναι πλαστή και επιτέθηκαν στους «πλαστογράφους». Το πιο αστείο είναι πως όταν  αποδείχτηκε η αυθεντικότητα κάποιοι από αυτούς, με εντυπωσιακή πιρουέτα, δήλωσαν ότι πολύ καλά τα είπε ο Τραμπ! (Εδώ ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας κωλοτούμπας).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Μια από  τις πιο  όμορφες γειτονιές της  Αθήνας, εκεί στα βόρεια του Δήμου, είναι η  συνοικία Κυπριάδου, που πήρε το όνομά της από τον  γεωπόνο και μηχανικό Επαμεινώνδα Κυπριάδη,  που από το 1919  και  μετά άρχισε να χτίζει,  σε μεγάλη έκταση που είχε αγοράσει  ο πατέρας του, μια «πρότυπη κηπούπολη».

Και σήμερα ακόμα, η γειτονιά χαρακτηρίζεται από  μεγάλες πλατείες, πολλά διατηρητέα νεοκλασικά και πολύ πράσινο -τουλάχιστον σε σύγκριση  με  τις γειτονικές περιοχές.

Ο διαβάτης  που θα περπατήσει στη γειτονιά Κυπριάδου θα παρατηρήσει και κάτι ακόμα: οι περισσότεροι δρόμοι, όλοι σχεδόν,  έχουν  ονόματα ποιητών, λογοτεχνών, γενικά ανθρώπων των γραμμάτων.

Για παράδειγμα, υπάρχει η ωραία πλατεία Παπαδιαμάντη. Από αυτήν ξεκινούν οι δρόμοι: Δροσίνη, Καλοσγούρου, Μαρκορά, Παπαδιαμάντη, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη. Όλοι λογοτέχνες. Ο Καλοσγούρος είναι ίσως ο λιγότερο γνωστός, Επτανήσιος ποιητής που έδωσε μια από τις καλύτερες μεταφράσεις της Κόλασης του Δάντη.

Έχω φτιάξει έναν, όχι πλήρη, κατάλογο των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών που τα ονόματά τους έχουν δοθεί σε δρόμους και πλατείες της περιοχής:

Θέμου Άννινου, Σπυρ. Βασιλειάδη, Βρούτου, Γαβριηλίδου, Γιαννόπουλου, Γρυπάρη, Δημητρακοπούλου, Ζαμπελίου, Καλοσγούρου,  Καρασούτσα, Κων. Θεοτόκη, Καρκαβίτσα, Κόκκινου, Κονδυλάκη, Κρυστάλλη, Λάντσα, Λασκαράτου, Εμμ. Λυκούδη, Μαβίλη, Μάνεση, Μαρκορά, Μαρτζώκη, Ματσούκα, Μητσάκη, Ξύνδα, Ορφανίδου, Κωστή Παλαμά,  Παπαδιαμάντη, Παρορίτη, Περδικάρη, Πολέμη, Πολυδούρη, Πολυλά, Προβελέγγιου, Ροστάν, Ρούμπου, Σάουμπερτ, Σαλτέλης, Συνοδινού, Ταβουλάρη, Ταγκόπουλου, Τανταλίδου, Τερτσέτη, Τσακασιάνου, Φιλύρα, Φώσκολου, Χαλεπά, Χόφμαν, Β. Χατζή.

Ο τελευταίος, ο Β. Χατζής, είναι ζωγράφος. Βασίλειος. Έχει και άλλους εικαστικούς ο κατάλογος, όχι μόνο λογίους, αλλά οι λόγιοι πλειοψηφούν.  Ο Βρούτος ας πούμε δεν  είναι ο Ρωμαίος, είναι γλύπτης, Γεώργιος Βρούτος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Κάποια πράγματα που γράφω τα είχαμε αναφέρει πρόσφατα σε άλλα άρθρα.  Εδώ κάνω λίγες προσθήκες, ενώ στα σχόλια μπορούμε να συζητήσουμε για τα θετικά και τα  αρνητικά της  συμφωνίας.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. Δεν  ξέρω από πού είναι παρμένη η φωτογραφία

Ελλάς – Γαλλία, αγωνία για τη Mercosur, ήταν ο τίτλος άρθρου στην εφημερίδα μας τις προάλλες. Για να είμαστε ακριβέστεροι, αγωνία δεν προκαλεί η Mercosur καθαυτή, αλλά η συμφωνία της Ε.Ε. με τη Mercosur. Θα της αφιερώσουμε πάντως το σημερινό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Πριν από μερικές μέρες, είχαμε δημοσιεύσει άρθρο για ένα κατασκευασμένο  λατινικό ρητό που χρησιμοποίησε ο Άδωνης Γεωργιάδης. Το ρητό, θα θυμάστε ίσως, ήταν  Nolite leges loqui – gladios gerimus.

Gladios στη φράση αυτή είναι τα σπαθιά.

Ένας  ταχτικός αναγνώστης του ιστολογίου, που προτιμά να  σχολιάζει από το Φέισμπουκ παρόλο που τον έχω παροτρύνει να έρθει και απο εδώ, μου έδωσε πάσα για το σημερινό άρθρο, με το σχόλιό του: ένα μπουκέτο γλαδιόλες, έγραψε.

Γλαδιόλες, σαν κι αυτές της εικόνας. Δεν  είναι τυχαία η ηχητική ομοιότητα ανάμεσα στις γλαδιόλες και στη λέξη gladios,  όπως θα  δούμε στο  σημερινό άρθρο.

Gladios είναι αιτιατική πληθυντικού, ο ενικός είναι gladius. Gladius είναι το  σπαθί, όπως είπαμε, λέξη μάλλον γαλατικής προέλευσης, αν κρίνουμε από το ότι το σπαθί είναι  cleddyf στα  ουαλικά, clethe στα κορνουαλικά. To gladius ήταν το σπαθί των μονομάχων, με  λάμα  κοντή και πλατιά, δίκοπη και αιχμηρή. Η λατινική λέξη πέρασε στα ιταλικά,  ισπανικά και πορτογαλικά, κυρίως για να δηλώσει αυτό το είδος σπαθιού και με άλλες μεταφορικές σημασίες.

Πολύ λογικά, οι μονομάχοι της αρχαίας Ρώμης ονομάστηκαν gladiatores, gladiator ο ενικός. Ο όρος εννοούσε κυρίως τους μονομάχους που έφεραν σπαθί, καθώς υπήρχαν πολλές ειδικότητες (retiarius ας πούμε ήταν  αυτός που είχε δίχτυ), αλλά χρησιμοποιήθηκε και για γενικός όρος για τους μονομάχους, και φαίνεται πως υπήρχαν και γυναίκες μονομάχες διότι μαρτυρείται και το θηλυκό gladiatrix. Ο όρος πέρασε  στις νεότερες γλώσσες, και θυμόμαστε ίσως την ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Ο τίτλος  του άρθρου περιέχει τοποθέτηση, αν όχι προϊόντος πάντως καταστήματος. Πράγματι, υπάρχει σουβλατζίδικο στη Θεσσαλονίκη με τον τίτλο Ντερλικατέσεν, που μάλιστα καμαρώνει πως είναι το παλαιότερο στο κέντρο της πόλης, όπως βλέπετε στην αφίσα του.

Δεν έχω πάει, δεν ξέρω αν είναι καλό, αλλά βρίσκω πολύ ευρηματικό το λογοπαικτικό όνομα του μαγαζιού. Να πω όμως ότι δεν είναι το μοναδικό κατάστημα με τον τίτλο αυτό. Ντερλικατέσεν υπάρχει, βρίσκω γκουγκλίζοντας, και στο Ρέθυμνο, ενώ βρίσκω πως υπήρχε και στην Αθήνα αλλά έκλεισε.

Τα (αρκετά) τελευταία χρόνια, υπάρχει η τάση, ιδίως στα καταστήματα «υγειονομικού ενδιαφέροντος», για επωνυμίες με λογοπαίγνιο. Κάποια λογοπαίγνια τα βρίσκω πετυχημένα, άλλα όχι και τόσο, αλλά βέβαια αυτό είναι υποκειμενικό.

Tο ιστολόγιο αγαπά τα λογοπαίγνια, οπότε κατά καιρούς έχουμε αναφέρει ονόματα μαγαζιών με λογοπαίγνιο και είχα αρχίσει να μαζεύω τέτοια παραδείγματα. Πολλά μου είχε στείλει ο φίλος μας ο Γιάννης Μαλλιαρός, αλλά από δική μου αδεξιότητα (και επειδή το Viber δεν κρατάει τα παλιά αρχεία εικόνας) τα περισσότερα τα έχασα. Ομως, με το σημερινό άρθρο λογαριάζω ότι η συλλογή θα εμπλουτιστεί πολύ περισσότερο.

Πριν προχωρήσω όμως, δεν ξεχνάω ότι εδώ λεξιλογούμε. Αφού επέλεξα για τίτλο του άρθρου το Ντερλικατέσεν, να πω δύο (ή και τρία) λόγια για το λογοπαίγνιο αυτό, που όπως είπα το βρίσκω πολύ πετυχημένο.

Πετυχημένο, επειδή συνδυάζει αρμονικά δύο λέξεις που ανήκουν  σε διαφορετικές σφαίρες. Από τη μια, το ντελικατέσεν,  που παραπέμπει σε φίνα εδέσματα και μάλλον ακριβά, από την άλλη το ρήμα ντερλικώνω, τρώω δηλαδή μέχρι σκασμού, χωρίς  να  δίνω πολλή προσοχή στην ποιότητα αλλά στην ποσότητα.

Το ντελικατέσεν, σύμφωνα  με το Χρηστικό Λεξικό, είναι «εκλεκτά τυποποιημένα τρόφιμα που ξεχωρίζουν για τη σπανιότητα, τον τρόπο παρασκευής, την ιδιαίτερη γεύση και την ανάλογη τιμή τους· συνεκδ. το αντίστοιχο κατάστημα» και προέρχεται από το γερμανικό Delikatessen, το οποίο σημαίνει «λιχουδιές» (είναι στον πληθυντικό), και είναι με τη σειρά του δάνειο από το γαλλ. délicatesse «λεπτότητα, κομψότητα, γούστο», που κι αυτό προέρχεται από το ιταλικό delicatezza και τελικά ανάγεται στο λατινικό delicatus, κομψός. Από τη ρίζα αυτή έχουμε και στη  γλώσσα μας το επίθετο ντελικάτος = λεπτός, χαριτωμένος.

Από την άλλη, το «ντερλικώνω» = τρώω λαίμαργα  μεγάλη ποσότητα φαγητού,  προέρχεται από το τουρκ. dirlik, ευμάρεια, ευωχία. Το /i/ τράπηκε σε /e/ λόγω της παρουσίας του /r/.

Είπα πιο πάνω ότι οι λογοπαικτικοί τίτλοι συνηθίζονται ιδίως σε ταβέρνες, καταστήματα πρόχειρου φαγητού, ουζερί και λοιπά καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος, αλλά τελευταία βρίσκω και ονόματα άλλων καταστημάτων με  λογοπαίγνια, εκτός του κλάδου της εστίασης. Πρόσφατο παράδειγμα, από μια βόλτα στο Χαλάνδρι, ο Κλειδικός, επωνυμία της επιχείρησης ενός κλειδαρά. Από το κλειδί και τον ειδικό προκύπτει με σύμφυρση ο «κλειδικός». Να πω εδώ ότι για τη σύμφυρση έχουμε παλιότερο άρθρο, βασισμένο στο βιβλίο του αείμνηστου Θανάση Νάκα και της φίλης Γωγώς Κατσούδα.

Πρέπει ακόμα  να πω ότι η ευρηματικότητα στην επωνυμία του μαγαζιού δεν συνεπάγεται βέβαια και ανάλογη ικανότητα στην  παροχή των υπηρεσιών. Κάποιοι μάλιστα  πάνε στο άλλο άκρο. Παλαιός συμμαθητής, γνώστης των φαγάδικων όπως δείχνει και το περιτύπωμά του, υποστηρίζει  ότι το λογοπαικτικό όνομα σε μια ταβέρνα  είναι κακός οιωνός, αλλά εγώ δεν έχω ανάλογες εμπειρίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Σήμερα περνάμε  στο Ε’ Μέρος, Αυστραλία και Ωκεανία. Το 1ο κεφάλαιο εξετάζει την κατάσταση πριν από την άφιξη Ευρωπαίων.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες. Νομίζω ότι η ισχύουσα άποψη για την παρακμή του Ραπα Νούι δεν είναι πια αυτή που γράφει ο πατέρας μου. Δείτε και το σχετικό άρθρο, με απόσπασμα από το βιβλίο του αξέχαστου φίλου μας, του Μπουκανιέρου.

ΜΕΡΟΣ Ε΄

Η Ωκεανία και η Αυστραλία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων

Ο εποικισμός της Αυστραλίας και της Ωκεανίας από τον άνθρωπο

Η τεράστια έκταση της επιφάνειας του πλανήτη, που βρίσκεται μεταξύ Ασίας Αφρικής και Αμερικής, καλύπτεται από τον Ειρηνικό και τον Ινδικό ωκεανούς και είναι διάσπαρτη από νησιωτικά συμπλέγματα, μεγάλα μεμονωμένα νησιά και μία ήπειρο, την πέμπτη ήπειρο της Γης, την Αυστραλία. Το όνομά της τελευταίας οφείλεται σε παρεξήγηση. Παλαιοί γεωγραφικοί χάρτες απεικόνιζαν  στα νότια της Αφρικής μια μεγάλη ήπειρο (σε ορισμένους μάλιστα ήταν ενωμένη με την Αφρική), που είχε ονομαστεί συμβατικά Terra Australis Incognita (Άγνωστη Νότια Γη).[1] Μετά το ταξίδι του Μαγελάνου και όσα επακολούθησαν, η Γη του Πυρός και  η Νέα Γουινέα θεωρήθηκαν οι βορειότατες εσχατιές αυτής της Νότιας Γης.

Οι θαλασσοπόροι του 16^ου και 17^ου αιώνα εξερεύνησαν τους δύο ωκεανούς, Ειρηνικό και Ινδικό αλλά δεν προσέγγισαν στην Αυστραλία, την οποία εξακολουθούσαν να αγνοούν ως τα μέσα του 18^ου αιώνα.

Μεταξύ Ασίας και Αυστραλίας μεσολαβεί η Ινδονησία, που την αποτελούν εκατοντάδες μικρά και μεγάλα νησιά. Ανατολικά της Ινδονησίας και βορείως της Αυστραλίας βρίσκεται η Μελανησία, που την αποτελεί η μεγαλόνησος Νέα Γουινέα (Ιριάν) και εκατοντάδες μικρότερα νησιά, κατανεμημένα σε τέσσερα νησιωτικά συμπλέγματα: Σολωμόντος, Νέες Εβρίδες, Νέα Καληδονία και Φίτζι. Στα βορειοανατολικά της Μελανησίας βρίσκεται η Μικρονησία, που την αποτελούν μικρά νησιά κατανεμημένα σε τέσσερα επίσης συμπλέγματα: Μαριάνες, Καρολίνες, Μάρσαλ και Κιριμπάτι. Ο υπόλοιπος Ειρηνικός ωκεανός αποτελεί την Πολυνησία, με χιλιάδες μικρά και μεγάλα νησιά[2]  και τη διπλή μεγαλόνησο της Νέας Ζηλανδίας. Τα νησιωτικά συμπλέγματα της Πολυνησίας αποτελούν το λεγόμενο «Πολυνησιακό Τρίγωνο», οι τρεις κορυφές του οποίου είναι η Χαβάη, το νησί του Πάσχα και η νότια Νέα Ζηλανδία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Στο ιστολόγιο βάζουμε πότε-πότε άρθρα «καταλογογράφησης» όπως τα λέω, όπου βρίσκουμε συνώνυμες (ή περίπου) εκφράσεις με τις οποίες μπορεί να περιγραφτεί μια κατάσταση. Καθώς είμαι επιρρεπής στα κλισέ, τα άρθρα αυτά τα ονομάζω «Οι 50 αποχρώσεις….»

Ήδη έχουμε δημοσιεύσει 20 τέτοια άρθρα καταλογογράφησης, για τις 50 αποχρώσεις του χρήματος, της μέθης, της αποτυχίας, του θανάτου, της κατάπληξης, της υπερβολικής ταχύτητας, του ξυλοδαρμού ,της οξείας σωματικής ανάγκης, της παραφροσύνης, της αντρικής αυτοϊκανοποίησης, του υπερβολικού φαγητού, της βλακείας , της  παχυσαρκίας, , του γυμνασμένου άντρα, του γήρατος, της κλοπής, του μέσου, της κούρασης ,  του χρήστη ναρκωτικών, και, πέρυσι  τον Οκτώβριο, του ανδρικού μορίου.

Tα πρώτα άρθρα της σειράς τα έγραψα εγώ, αλλά στη συνέχεια ανέλαβε δράση ο φίλος μας ο Κλεάνωρ, που έχει ετοιμάσει 12 από αυτά τα άρθρα. Ωστόσο, το πιο πρόσφατο της σειράς το έγραψε  ο φίλος μας ο Αλέξης. Τώρα, ο Κλεάνωρ επανέρχεται: αισθάνομαι να τρίζει η καρέκλα μου, μου  έγραψε λίγο πριν  από τις γιορτές, όταν μου έστειλε το άρθρο που θα  διαβάσετε σήμερα. Περίμενα να περάσουν οι άγιες μέρες και το δημοσιεύω τώρα.

Στον τίτλο έβαλα ουσιαστικά για λόγους οικονομίας χώρου, αλλά ο κατάλογος του Κλεάνορα  περιλαμβάνει εκφράσεις με ρήματα. Βέβαια, από τα ρήματα εύκολα πέφτουμε στα ουσιαστικά και τανάπαλιν: γαλλικά –> με άρχισε στα γαλλικά. Βέβαια, δεν χρησιμοποιείται κάθε ρήμα με κάθε  ουσιαστικό.

Επίσης, ο κατάλογος περιλαμβάνει τόσο ενεργητικές καταστάσεις (εγώ βρίζω άλλους) όσο και παθητικές (άλλοι με βρίζουν) αλλά και αμετάβατες (βρίζω γενικώς, βλαστημάω)

Ο Κλεάνωρ έστειλε 50 λήμματα, έβαλα κι εγώ μερικά. Ίσως είναι το χάσμα των γενεών, αλλά από τον  κατάλογο του Κλεάνορα έλειπε η έκφραση «του έψαλε τον αναβαλλόμενο». Μάλλον έχει γεράσει η έκφραση.

Φτάσαμε  λοιπόν τα 60 λήμματα, πολλά από τα οποία είναι δίκορκα:

1. Εξυβρίζω/Καθυβρίζω
2. Στολίζω
3. Ρίχνω/Κατεβάζω καντήλια – Καντηλιάζω
4. Χριστοπαναγίζω/Ρίχνω Παναγίες
5. Κατεβάζω αγίους
6. Μπινελικώνω/Ρίχνω μπινελίκια
7. Ρίχνω/τραβώ βρισίδι
8. Ρίχνω Γαλλικά
9. Άκουσα τα εξ αμάξης
10. Τον/την λειτούργησα
11. Του/της κατέβασα τα πάντα
12. Τα άκουσε (όλα)
13. Άκουσε τα σκολιανά του
14. Μου τα έσουρε
15. Μου τα έψαλε
16. Μου έψαλε τον αδόξαστο
17. Μου έψαλε τον αναβαλλόμενο
18. Με πέρασε γενεές δεκατέσσερις
19. Με πέρασε από σκυλιού κώλο
20. Με ξεβάφτισε
21. Μου έριξε έναν «χόρο»
22. Μου έριξε γαμωσταυρίδια
23. Διαολοστέλνω
24. Τον έστειλα στον διάολο κι ακόμα παραπέρα
25. Κακολογώ
26. Αισχρολογώ
27. Χυδαιολογώ
28. Υβρεολογώ
29. Βωμολοχώ
30. Λοιδορώ
31. Σιχτιρίζω/Σιχτιριάζω
32. Με (περι)έλουσε με βρισιές  /με  έλουσε πατόκορφα
33. Με ξέχεσε
34. Χέζω πατόκορφα
35. Ρίχνω σκατό
36. Με σκυλόβρισε
37. Ακούστηκαν διάφορα
38. Μου γλέντησε το ταμτιριρί(μ)
39. Ειπώθηκαν αίσχη
40. Έφαγα ξεσταύρι
41. Εκτοξεύω/Εξαπολύω/Εκστομίζω ύβρεις
42. Βρίζει θεούς και δαίμονες
43. Τα χώνω (χοντρά)
44. Έχει βρωμόστομα
45. Προπηλακίζω
46. Βλαστημώ/Βλασφημώ
47. Προσβάλλω λεκτικά/φραστικά
48. Μεταχειρίζομαι (ακατάσχετο) υβρεολόγιο
49. Βρίζω σαν λιμενεργάτης / σαν χαμάλης
50. Βρίζω σαν νταλικιέρης / σαν φορτηγατζής / σαν αμαξάς
51. Βρίζω σαν λαχαναγορίτης
52. Του τα είπα μαζεμένα
53. Του έριξα δυο φωνήεντα
54. Και τί δεν του είπα
55. Χρησιμοποίησε ανήκουστες/ανοίκειες εκφράσεις
56. Μού έκανε αήθη επίθεση
57. Με έκανε σκουπίδι
58. Τον έκανα πέντε παραδιών
59. Άλλαξαν βαριές κουβέντες
60. Τον πέρασα ένα λούστρο

Μου έκανε εντύπωση ότι ο Κλεάνωρ παραθέτει την έκφραση «με πέρασε από του σκυλιού τον κώλο» που τη βρίσκω μεν στα βιβλία αλλά δεν την έχω ακούσει ζωντανά.

Και βρίσκω στα κιτάπια μου την αναφορά μιας Μωαμεθανής κοπέλας που βαφτίστηκε Χριστιανή, τον  καιρό του 1821. Υπάρχει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους:

… όπου μου έκαψαν το συκώτι οι γενιές μου· ούτε σκουτιά μου άφησαν ούτε τίποτες. Με πέρασαν από του σκυλιού τον κώλον με τις υβρισιές τους και με τυραννούν ολημέρα, ωσάν οι Εβραίοι τον Χριστόν· από τότε που εβαπτίσθηκα, η μάνα μου δεν έχει μάτια να με ιδεί. Τι τραβώ, ένας θεός το ξέρει.

Ασφαλώς με τα δικά σας σχόλια ο κατάλογος θα εμπλουτισθεί.  Ιδού λοιπόν!

Την Πέμπτη που μας πέρασε συμπληρώθηκαν 82 χρόνια από την αυτοκτονία του αγαπημένου μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη. Όπως ξέρουν οι τακτικοί αναγνώστες,  συνηθίζω, στην επέτειο της γέννησής του (31 Οκτωβρίου) και του θανάτου του, είτε ανήμερα είτε την πιο κοντινή Κυριακή, να δημοσιεύω κάτι σχετικό με τον  Λαπαθιώτη, από τη ζωή του ή από το έργο του.

Στην αρχή δημοσίευα αθησαύριστα έργα του, που τα έβρισκα αναδιφώντας παλιά έντυπα, αλλά βέβαια  αυτά εξαντλήθηκαν με τον καιρό. Τις προάλλες όμως, πριν από  πολύ λίγες μέρες, κάτι αναπάντεχο συνέβη. Βρήκα έναν ιστότοπο με ψηφιοποιημένα πολλά παλιά περιοδικά, που δεν τον είχα εντοπίσει παλιότερα, και εκεί, καθώς έψαχνα, σχεδόν με  το πρώτο, ξέθαψα ένα διήγημα του Λαπαθιώτη που δεν  το  ήξερα (παρόλο  που έχω εκδώσει τρεις τόμους με  διηγήματά του).

Θα θυμάστε ότι κάτι ανάλογο και αναπάντεχο μου είχε συμβεί λίγο πριν από τις γιορτές, όταν ήθελα να βάλω κάποιο γραφτό του πατέρα μου και  κατά σύμπτωση βρήκα, σε  ένα περιοδικό της  ΕΠΟΝ που το είχα καιρό αλλά δεν το είχα ως τότε αναδιφήσει, ένα νεανικό άρθρο που είχε γράψει, δεκαέξι χρονών.

Και τώρα συμβαίνει πάλι κάτι ανάλογο -αρχίζω να σκιάζομαι, αν και πολύ με χαροποίησε το εύρημα. Κατά σύμπτωση, μάλιστα,  το διήγημα που βρήκα είναι λίγο πολύ επίκαιρο, αφου αναφέρεται στην πρωτοχρονιά,  που μόλις την περάσαμε.

Συγκεκριμένα, το διήγημα του Λαπαθιώτη που θα παρουσιάσω σήμερα δημοσιεύτηκε στο λαϊκό περιοδικό Οικογένεια, στο τεύχος 173, 5 Ιανουαρίου 1930, το πρώτο  τεύχος της  χρονιάς. Το περιοδικό Οικογένεια είχε εκδότη τον Κωνστ. Θεοδωρόπουλο, ο οποίος εξέδιδε και το γνωστότερο Μπουκέτο.

Η Οικογένεια ήταν κάπως λαϊκότερη και αισθηματικότερη από το Μπουκέτο, αλλά είχε κι αυτή κατά περιόδους αξιόλογη ύλη (ενώ σε άλλες εποχές δημοσίευε απλώς μεταφρασμένη γαλλική λογοτεχνία χαμηλών αξιώσεων). Με το Μπουκέτο και την Οικογένεια έχει συνεργαστεί πυκνά,  εκτός από τον Λαπαθιώτη, και  άλλος ένας αγαπημένος μου λογοτέχνης, ο Γ. Κοτζιούλας, ο οποίος μάλιστα επί σειρά ετών δούλευε κιόλας διορθωτής και μεταφραστής στα δυο περιοδικά.

Στην Οικογένεια είχα βρει, σε τεύχος του 1928, το αθησαύριστο διήγημα  «Η νοσταλγία του Γιάννη«, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που το θεωρώ το πιο σημαντικό μου φιλολογικό εύρημα. Το σημερινό ασφαλώς δεν είναι εξίσου πολύτιμο, αλλά δεν παύει να με  χαροποιεί.

Το  διήγημα  είναι κατά κάποιο τρόπο πρωτοχρονιάτικο,  αλλά όχι χαρούμενο, δυστυχώς, μακάβριο μάλλον. Είναι το δεύτερο διήγημα του Λαπαθιώτη που έρχεται στην  επιφάνεια αφού έβγαλα σε τρεις τόμους τα διηγήματά του (από τις εκδόσεις Ερατώ, το 2012-2015) και το πρώτο που βρίσκω εγώ, το άλλο το είχε βρει ο Τραϊανός Μάνος. Θεωρούσα πιθανό τέτοιο εύρημα. Μάλιστα, σε άρθρο εδώ στο ιστολόγιο είχα γράψει: Θα ρωτήσετε ίσως: Υπάρχει πιθανότητα να βρεθούν και άλλα διηγήματα του Λαπαθιώτη; Αυτό είναι μάλλον βέβαιο. Καταρχάς, οι δικές μου έρευνες δεν ήταν δυνατόν να καλύψουν τα πάντα· ανάμεσα στ’ άλλα, δεν μπόρεσα να ερευνήσω στην ολότητά τους δύο πηγές που ήδη έχουν φανερωθεί γόνιμες, το περιοδικό Οικογένεια στα χρόνια 1931-33 και το κατοχικό Μπουκέτο (πουθενά δεν βρήκα πλήρη τα σώματά τους, μόνο ελλιπή).

Τέλος πάντων, φτάνουν οι περιαυτολογίες, παρουσιάζω το διήγημα.

O ΜΠΟΝΑΜΑΣ

Εκείνη τη χρονιά, το κρύο ήταν τόσο δυνατό, και το χιόνι είχε στρωθεί τόσο πολύ, που κι οι γεροντότεροι ομολογούσαν πως απ’ τα παιδικά τους χρόνια είχαν να ιδούν τέτοιο κακό. Κι ανάφερναν χρονολογίες, χαμένες απ’ τη μνήμη των ανθρώπων. Κι ύστερα κουνούσαν τι κεφάλι, κι έλεγαν:

— Όλα άλλαξαν! Και το κλίμα, και οι συνήθειες, κι οι άνθρωποι! Πού τα ευλογημένα κείνα χρόνια. . .

Κι άρχιζαν να διηγούνται ιστορίες, για τις παλιές χειμωνιάτικες λιακάδες, που ό χειμώνας έμοιαζε   σαν άνοιξη, και για τις μακρινές πρωτοχρονιές, προτού ο κόσμος καταντήσει έτσι, με τις απλοϊκές διασκεδάσεις, με τα σπιτικά ωραία γλέντια, που, μαζωμένοι δίπλα στη φωτιά, έκοβαν την πίτα, και χαρτόπαιζαν…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Έτσι ολοκληρώνεται η διαδικασία της Λέξης της Χρονιάς. 

Εδώ προσθέτω  καναδυό παραγράφους για τη νικήτρια λέξη.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας.

Μια περιήγηση στις λέξεις του 2025

Το τέλος κάθε χρόνου και η αρχή του επόμενου προσφέρονται για απολογισμούς, οπότε ταιριάζει σήμερα να κάνουμε τον λεξιλογικό απολογισμό του 2025. Το ιστολόγιο «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» (sarantakos.wordpress.com), που έχω την τιμή να διαχειρίζομαι, οργανώνει κάθε χρόνο, στα τέλη Δεκεμβρίου, ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς. Τούτη τη φορά ψήφισαν περισσότερα από 2100 άτομα, που διάλεξαν, με πολύ μεγάλη διαφορά, για λέξη της χρονιάς τον όρο «ΟΠΕΚΕΠΕ», ένα ακρώνυμο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »